Như vậy có được không? Cách suy nghĩ về pháp luật gần gũi

Ba nguyên tắc lớn là chủ quyền thuộc về nhân dân, tôn trọng các quyền cơ bản của con người và chủ nghĩa hòa bình. Phân lập ba quyền là cơ chế cai trị nhằm chia nhỏ quyền lực để ngăn lạm quyền, và được phân biệt với chính các nguyên tắc nói trên.

Hiến pháp là bộ quy tắc trói buộc quyền lực nhà nước, tức chủ nghĩa lập hiến. Vì vậy người phải gánh nghĩa vụ tuân thủ chính là phía sử dụng quyền lực. Đây là chuyện khác với ba nghĩa vụ lớn của người dân là giáo dục, lao động và nộp thuế. Lẫn lộn chỗ này thì sẽ hiểu sai vai trò của Hiến pháp.

Tự do biểu đạt theo điều 21 cũng bị giới hạn khi phải cân đối với quyền của người khác, tức phúc lợi công cộng. Bóc phốt và mạt sát trên mạng xã hội có thể cấu thành tội xúc phạm danh dự hoặc tội lăng mạ, kèm rủi ro bồi thường thiệt hại rất lớn. Lý lẽ cứ là tự do ngôn luận thì nói gì cũng được là không có giá trị.

Dựa trên quyền mưu cầu hạnh phúc ở điều 13, án lệ đã thừa nhận quyền riêng tư và quyền đối với hình ảnh cá nhân. Đây là cơ chế bổ khuyết cho những quyền mà lúc lập hiến, năm 1946, người ta chưa hình dung tới. Lợi ích không bị công bố ảnh chân dung khi chưa được phép cũng xuất phát từ đây.

Kiểm duyệt, theo điều 21 khoản 2, được hiểu là điều cấm tuyệt đối không có ngoại lệ, như trong vụ án về kiểm tra hải quan. Lý do là chặn dòng thông tin ngay từ trước sẽ phá hỏng nền móng của dân chủ. Việc tòa án ra lệnh ngăn chặn trước là một khuôn khổ khác với kiểm duyệt và đi kèm điều kiện cực kỳ ngặt nghèo.

Án lệ nêu rằng trừ những quyền mà theo tính chất chỉ dành riêng cho công dân Nhật Bản, các quyền còn lại áp dụng bình đẳng cho cả người nước ngoài. Tuy nhiên kết luận nghiệt ngã của vụ án này là quyền tự do cư trú không được bảo đảm tới mức đó, và việc thực thi quyền có thể bị cân nhắc bất lợi khi gia hạn tư cách lưu trú. Đây cũng là án lệ cực kỳ hay gặp trong kỳ thi tư pháp.

Từ tháng 4 năm 2022, tuổi thành niên hạ xuống 18. Bước sang tuổi 18, bạn tự mình vay tiền hay ký hợp đồng thẻ tín dụng được, nhưng đổi lại mất đi sự bảo vệ là quyền hủy hợp đồng dành cho người chưa thành niên. Hãy cảnh giác với bán hàng đa cấp và các khóa học làm giàu nhắm vào người vừa đủ tuổi.

Về nguyên tắc, hợp đồng hình thành chỉ với sự thỏa thuận bằng lời, tức nguyên tắc ưng thuận. Văn bản là để về sau còn chứng minh. Nghĩa là hứa miệng vẫn phát sinh nghĩa vụ pháp lý. Nhưng không có chứng cứ thì ra tòa vẫn thua, và đó mới là rủi ro thực tế. Tin nhắn lưu lại cũng là chứng cứ đàng hoàng.

Chế độ hủy hợp đồng trong thời gian suy nghĩ lại được lập ra cho các giao dịch mang tính bất ngờ như bán hàng tận nhà hay chào mời qua điện thoại. Mua hàng qua mạng là do chính bạn chủ động đặt nên không thuộc diện áp dụng. Có trả lại được hay không tùy vào điều khoản trả hàng của từng cửa hàng; nếu cửa hàng không ghi rõ điều khoản thì trong 8 ngày vẫn trả được với điều kiện tự chịu phí vận chuyển. Chuyện tưởng mua qua mạng cũng hủy được là một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất.

Những hao mòn sinh ra khi sống bình thường, như bạc màu vì nắng hay vết chân bàn ghế, vốn đã được tính vào tiền thuê nên nguyên tắc là chủ nhà chịu. Điều này đã được ghi thành điều luật rõ ràng khi Bộ luật Dân sự (民法, Minpo) sửa đổi năm 2020, tại điều 621. Nếu bị trừ thẳng vào tiền đặt cọc thì hãy viện dẫn hướng dẫn của Bộ Đất đai Hạ tầng Giao thông và Du lịch mà thương lượng. Còn hư hỏng do cố ý hay bất cẩn, chẳng hạn vết cháy thuốc lá, thì người thuê chịu.

Nhận bất động sản do thừa kế mà không đăng ký trong vòng 3 năm thì thuộc diện bị phạt hành chính đến 100.000 yên, áp dụng từ tháng 4 năm 2024 và cả với những vụ thừa kế trong quá khứ. Đây là biện pháp đối phó với vấn đề đất đai không rõ chủ. Cứ để mặc thì số người thừa kế sẽ phình ra như quả cầu tuyết khiến thủ tục trở nên nan giải.

Đây là chế độ cho phép người vợ hoặc chồng còn sống có quyền cư trú và ở lại tới cuối đời, ngay cả khi quyền sở hữu ngôi nhà do con thừa kế. Tách quyền sở hữu khỏi quyền ở giúp người đó cũng dễ nhận được phần tiền gửi tiết kiệm hơn. Quyền này được thiết lập qua phân chia di sản hoặc di chúc, và phải đăng ký thì mới đối kháng được với người thứ ba.

Những người thừa kế theo luật, trừ anh chị em ruột, đều có phần thừa kế bắt buộc, tức phần tối thiểu được bảo đảm; với vợ chồng và con thì bằng một nửa phần thừa kế theo luật, và di chúc cũng không tước đi được. Khi bị xâm phạm thì có thể yêu cầu trả bằng tiền thông qua thủ tục đòi phần thừa kế bắt buộc bị xâm phạm. Tuy nhiên thời hiệu chỉ 1 năm kể từ khi biết nên phải hành động ngay.

Sửa đổi năm 2020 đã thống nhất nguyên tắc thành 5 năm kể từ khi biết và 10 năm kể từ khi có thể thực hiện quyền. Tuy vậy thời hiệu không tự nhiên hoàn thành mà cần bên nợ bày tỏ ý chí viện dẫn nó. Ngược lại, chỉ cần trả 1 yên hay thừa nhận khoản nợ thì thời hiệu bị đặt lại từ đầu. Cứ phớt lờ giấy đòi nợ cũng nguy hiểm vì có nguy cơ bị kiện ra tòa.

Suy đoán vô tội là nguyên tắc lớn của tố tụng hình sự. Chỉ khi công tố viên chứng minh tới mức không còn chỗ cho nghi ngờ hợp lý thì mới thành có tội. Bị bắt không đồng nghĩa với là thủ phạm. Nếu bạn coi một người bị nêu tên trên báo là thủ phạm rồi lan truyền, chính bạn có nguy cơ bị truy cứu về tội xúc phạm danh dự.

Đó là tội chiếm giữ trái phép vật rời khỏi sự chiếm hữu, mức phạt là tù giam đến 1 năm hoặc phạt tiền đến 100.000 yên. Chỉ nhặt lên thôi cũng đã là tội phạm. Nếu trình báo cảnh sát thì có khả năng nhận tiền thưởng từ 5 đến 20 phần trăm, và sau 3 tháng còn có đường trở thành chủ sở hữu. Bỏ túi của rơi là việc chẳng bõ công.

Phòng vệ chính đáng theo điều 36 Bộ luật Hình sự (刑法, Keiho) chỉ gồm hành vi chống trả bất đắc dĩ trước sự xâm hại trái pháp luật đang xảy ra. Đối phương đã ngã mà còn đánh tiếp thì thành phòng vệ quá mức hoặc tội hành hung. Bị đánh thì đánh lại là báo thù chứ không phải phòng vệ; không nắm được ranh giới này thì đang là nạn nhân lại hóa thành người gây án.

Chửi rủa mà không nêu ra sự việc cụ thể thì thành tội lăng mạ. Đợt siết chặt năm 2022 đã bổ sung mức tù giam đến 1 năm và phạt tiền đến 300.000 yên, trước đó chỉ có giam giữ ngắn ngày và phạt tiền nhỏ. Còn nếu nêu ra sự việc cụ thể thì thành tội xúc phạm danh dự, mức đến 3 năm. Ngoài ra còn tuyến dân sự: yêu cầu tiết lộ thông tin người đăng rồi đòi bồi thường từ vài trăm nghìn yên trở lên. Ẩn danh không bảo vệ được bạn.

Xử phạt hành vi chưa đạt là ngoại lệ, chỉ áp dụng cho những tội mà điều luật ghi rõ là phạt cả hành vi chưa đạt, như giết người, cướp tài sản và đốt nhà, theo điều 44 Bộ luật Hình sự (刑法, Keiho). Chẳng hạn tội hủy hoại tài sản không có dạng chưa đạt. Còn giai đoạn sớm hơn nữa là chuẩn bị phạm tội thì chỉ một số rất ít trường hợp bị phạt, như chuẩn bị giết người.

Theo điều 41 Bộ luật Hình sự (刑法, Keiho), người dưới 14 tuổi không bị áp dụng hình phạt. Các em thuộc diện được bảo hộ bởi trung tâm tư vấn trẻ em và tòa án gia đình. Tuy nhiên trách nhiệm bồi thường dân sự lại là chuyện khác, và cha mẹ với tư cách người có nghĩa vụ giám hộ sẽ phải trả. Không thể gạt đi bằng câu trẻ con nó làm.

Thủ tục kiện đòi khoản tiền nhỏ tại tòa án giản lược chỉ dành cho yêu cầu về tiền từ 600.000 yên trở xuống. Nguyên tắc là xử xong trong một ngày, lệ phí chỉ vài nghìn yên, và không cần luật sư cũng dùng được. Nó hợp để đòi lại tiền đặt cọc thuê nhà, thù lao chưa trả hay thu hồi tiền trong các vụ mua bán đồ cũ. Cũng nên biết rằng nếu đối phương phản đối thì vụ việc chuyển sang thủ tục kiện thông thường.

Nguyên tắc của tố tụng dân sự là ai khẳng định thì người đó phải chứng minh. Không có chứng cứ thì dù sự thật đến đâu bạn cũng thua. Khác với hình sự, cảnh sát sẽ không vào cuộc giúp bạn. Chuyện vay mượn tiền bạc thì nhất định phải giữ giấy vay nợ, sao kê chuyển khoản và tin nhắn, đó mới là cách tự vệ tốt nhất.

Thư bảo đảm có xác nhận nội dung chỉ là việc bưu điện xác nhận ai đã gửi cái gì vào lúc nào, hoàn toàn không có hiệu lực cưỡng chế. Tuy vậy nó là chứng cứ cho thấy bạn đã bày tỏ ý chí đòi nợ, có tác dụng làm hoãn việc hoàn thành thời hiệu thêm 6 tháng với tư cách một lời thúc giục theo điều 150 Bộ luật Dân sự (民法, Minpo), và tác động tâm lý cho thấy bạn làm thật cũng rất lớn. Muốn kê biên thì cần có căn cứ thi hành như một bản án.

Trình tự là sơ thẩm, rồi kháng cáo lên cấp hai, rồi kháng cáo lên cấp ba, tức chế độ ba cấp xét xử. Đây là cơ chế để phán xét thận trọng và sửa sai. Tuy nhiên kháng cáo lên cấp cao nhất bị giới hạn lý do, như vi phạm Hiến pháp hay trái án lệ, chứ chỉ vì không hài lòng thì không được thụ lý. Thời hạn kháng cáo là 2 tuần kể từ khi nhận được bản án, quá hạn thì bản án có hiệu lực.

Quyền im lặng là quyền theo điều 38 của Hiến pháp, có thể sử dụng cả khi lấy lời khai lẫn tại phiên tòa, và không được phép đối xử bất lợi với ai chỉ vì họ im lặng. Chính việc thua trước sức ép rằng im lặng sẽ bị nhìn nhận xấu rồi khai nhận sai sự thật mới là nguyên nhân lớn nhất của các vụ án oan. Quy tắc sắt là gọi luật sư trước đã, mà luật sư trực ban thì miễn phí.

Bắt người về nguyên tắc cần lệnh của thẩm phán, theo điều 33 của Hiến pháp, tức nguyên tắc phải có lệnh. Ngoại lệ là bắt quả tang và vài trường hợp khác. Khám nhà và kê biên cũng cần lệnh tương tự. Việc mời đi cùng hay yêu cầu nộp đồ tự nguyện thì đúng nghĩa là tự nguyện; chỉ cần biết rằng cái gì từ chối được thì có quyền từ chối, cách ứng xử của bạn đã khác.

Quyền truy tố do công tố viên độc quyền nắm giữ, và họ còn có quyền cân nhắc không truy tố tùy hoàn cảnh, tức nguyên tắc tùy nghi truy tố và biện pháp hoãn truy tố. Người bị hại dù có tuyên bố sẽ kiện thì người khởi động vụ án hình sự vẫn là công tố viên. Nếu không phục quyết định không truy tố thì có chế độ khiếu nại lên hội đồng thẩm tra truy tố.

Nguyên nhân chính được cho là công tố viên, dựa trên nguyên tắc tùy nghi truy tố, chọn lọc và chỉ truy tố những vụ chắc chắn kết tội được. Nói cách khác, cách vận hành ở đây là hễ bị truy tố thì gần như chắc chắn có tội. Chính vì vậy, hoạt động bào chữa ở giai đoạn trước khi truy tố, nhằm ngăn việc tạm giam và giành quyết định không truy tố, mới có ý nghĩa quyết định; đó là hiểu biết thông thường trong thực tiễn hình sự.

Ăn theo việc hạ tuổi thành niên xuống 18, người 18 và 19 tuổi được gọi là thiếu niên đặc định (特定少年, tokutei shonen). Sự bảo hộ của Luật Thiếu niên (少年法, Shonenho) vẫn còn, nhưng đã tiến gần cách đối xử với người lớn: mở rộng diện chuyển hồ sơ sang công tố viên và cho phép đưa tin nêu tên thật khi đã bị truy tố. Đây là thay đổi mà ai cũng nên biết: bước sang tuổi 18 thì có thêm nhiều tình huống không còn được Luật Thiếu niên che chở.

Về nguyên tắc, mọi vụ việc của thiếu niên đều được chuyển tới tòa án gia đình, tức nguyên tắc chuyển toàn bộ hồ sơ. Điều tra viên của tòa án gia đình sẽ tìm hiểu quá trình lớn lên và hoàn cảnh gia đình, và ở khâu này sơ đồ quan hệ thân tộc phát huy tác dụng; sau đó phiên xét sẽ quyết định các biện pháp bảo hộ như quản chế hay đưa vào trại giáo dưỡng. Mục đích không phải hình phạt mà là giúp các em đứng dậy làm lại.

Điều 1 của Luật Thiếu niên (少年法, Shonenho) ghi rõ mục đích là nuôi dạy thiếu niên một cách lành mạnh. Phiên xét không công khai, và các biện pháp cũng chủ yếu mang tính giáo dục như đưa vào trại giáo dưỡng hay quản chế. Với vụ nghiêm trọng thì có ngoại lệ là chuyển ngược sang công tố viên để xử theo thủ tục hình sự. Cũng có ý kiến chê là nhẹ tay, nhưng chế độ này được thiết kế dựa trên dữ liệu về phòng ngừa tái phạm.

Đây là nguyên tắc lớn ở điều 32 của Luật Tiêu chuẩn lao động (労働基準法, Rodo Kijunho). Muốn cho làm quá mức đó thì phải ký và nộp thỏa thuận theo điều 36, quen gọi là thỏa thuận saburoku, đồng thời trả lương phụ trội. Bạn không có nghĩa vụ chấp nhận vô điều kiện câu ở công ty này làm 9 tiếng là bình thường. Trước hết hãy kiểm tra thời giờ làm việc quy định của công ty mình và thỏa thuận theo điều 36.

Làm ngoài giờ thì từ 25 phần trăm trở lên; làm đêm, tức từ 22 giờ đến 5 giờ, cộng thêm 25 phần trăm nữa; phần vượt quá 60 tiếng một tháng thì từ 50 phần trăm trở lên, và doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng áp dụng từ năm 2023. Lý lẽ rằng đã trả tiền làm thêm khoán nên làm bao nhiêu giờ cũng cùng một mức là trái luật nếu phần vượt không được trả. Hãy tập thói quen kiểm tra bảng chi tiết lương.

Lệnh làm thêm giờ chỉ có hiệu lực khi thỏa thuận theo điều 36 đã được ký và nộp, đồng thời nội quy lao động hay hợp đồng lao động có quy định cho phép ra lệnh làm thêm. Không có những thứ đó thì bản thân mệnh lệnh vô hiệu, từ chối cũng không bị kỷ luật. Mà ngay cả khi có hiệu lực, người đang nuôi con nhỏ hay chăm sóc người thân vẫn được hạn chế, và mệnh lệnh tới mức hủy hoại sức khỏe thì có thể từ chối vì đó là lạm dụng quyền.

Cuộc cải cách cách thức làm việc từ năm 2019 đã đặt ra trần có kèm chế tài. Dù có ký điều khoản đặc biệt thì vẫn có các lằn ranh tuyệt đối như không quá 720 tiếng một năm, bình quân nhiều tháng không quá 80 tiếng, và dưới 100 tiếng một tháng. Người sử dụng lao động vi phạm bị tù giam đến 6 tháng hoặc phạt tiền đến 300.000 yên. Kiểu bắt làm thêm không giới hạn là hành vi trái luật.

Sa thải mà không có lý do hợp lý về mặt khách quan và không tương xứng theo lẽ thường xã hội thì vô hiệu, theo điều 16 của Luật Hợp đồng lao động (労働契約法, Rodo Keiyakuho), tức nguyên lý cấm lạm dụng quyền sa thải. Về mặt thủ tục cũng cần báo trước 30 ngày hoặc trả khoản tiền báo trước sa thải. Bị sa thải không có nghĩa là hết chuyện: nhiều trường hợp vẫn tranh được việc rút lại quyết định, xác nhận tư cách lao động hay tiền thỏa thuận. Trước hết hãy tới thanh tra lao động hoặc cục lao động để nhờ hòa giải.

Dù chỉ làm 1 ngày một tuần thì sau 6 tháng làm liên tục và đi làm đủ 8 phần 10 số ngày, phép có lương vẫn được cấp theo tỷ lệ. Hơn nữa, với người được cấp từ 10 ngày một năm trở lên, công ty có nghĩa vụ cho họ nghỉ 5 ngày trong năm, vi phạm thì bị phạt tiền. Câu làm thêm thì không có phép là lời nói trái luật kinh điển. Bạn cũng không cần nói lý do khi xin nghỉ, dù công ty có quyền đổi thời điểm.

Thời hiệu của quyền đòi tiền lương trước mắt là 3 năm, còn về mặt luật thì đang theo hướng kéo dài lên 5 năm. Thẻ chấm công, nhật ký đăng nhập máy tính, bảng phân ca và cả ghi chép hằng ngày đều là chứng cứ. Nghỉ việc rồi vẫn đòi được. Trường hợp nghiêm trọng, tòa án còn có thể buộc trả thêm một khoản phụ bằng đúng số tiền đó. Không cần phải nuốt nước mắt cho qua chỉ vì đã nghỉ việc.

Tòa án Tối cao cho rằng các quy định về nhân quyền của Hiến pháp là để điều chỉnh quan hệ giữa nhà nước và cá nhân, không áp dụng trực tiếp cho quan hệ giữa các tư nhân, mà phát huy tác dụng gián tiếp thông qua việc giải thích những điều khoản như điều 90 của Bộ luật Dân sự (民法, Minpo) về trật tự công cộng và thuần phong mỹ tục; đó là thuyết áp dụng gián tiếp. Đây là án lệ cực kỳ nổi tiếng, xoay quanh việc từ chối tuyển dụng chính thức vì lý do từng tham gia phong trào sinh viên.

Năm 1973, đây là phán quyết đầu tiên trong lịch sử Tòa án Tối cao tuyên một điều luật là vi hiến. Tòa cho rằng bản thân việc tăng nặng hình phạt thì có thể chấp nhận, nhưng chỉ để lại tử hình và tù chung thân là mức nặng cực đoan, tạo ra sự phân biệt đối xử vô lý, trái với điều 14. Bối cảnh là vụ án của một người con gái không chịu nổi việc bị chính cha ruột xâm hại tình dục. Mãi tới năm 1995 điều luật đó mới được xóa bỏ.

Đây là phán quyết vi hiến về một điều luật, tuyên năm 1975. Tòa cho rằng mối liên hệ giữa mục đích của việc hạn chế khoảng cách, tức ngăn thuốc kém chất lượng, với biện pháp được chọn là quá mỏng manh, nên xâm phạm tự do lựa chọn nghề nghiệp ở điều 22. Đây là ví dụ tiêu biểu cho thuyết chia mục đích quản lý thành tiêu cực và tích cực để thay đổi mức độ xét duyệt, và rất hay gặp trong kỳ thi tư pháp.

Qua vụ kiện Asahi và các vụ khác, tòa cho rằng điều 25 là lời tuyên bố về trách nhiệm của nhà nước, còn quyền yêu cầu trợ cấp cụ thể thì được hiện thực hóa thông qua các đạo luật như Luật Bảo trợ đời sống (生活保護法, Seikatsu Hogoho); đó là cách hiểu coi điều luật này mang tính cương lĩnh. Tuy vậy, việc chế độ bị thụt lùi hay bị vận hành vô lý thì vẫn có thể kiện ra tòa. Cũng đừng ngần ngại đi hỏi về trợ cấp bảo trợ đời sống.