Y học - dược học và xét nghiệm, điều trị

Cơ thể người có cấu trúc phân tầng tế bào → mô → cơ quan (tạng) → hệ. Tập hợp các tế bào có cùng chức năng là mô, tổ hợp các mô là cơ quan. Chiều ngược lại — cơ quan tạo ra tế bào, hay mô là cơ quan phân rã — là sai. Hệ là đơn vị nhiều cơ quan phối hợp như hệ tuần hoàn, không phải cấu trúc bên trong tế bào.

Insulin được tiết ra từ đảo tụy Langerhans của tụy, có tác dụng làm giảm đường huyết; sự thiếu hụt tiết hoặc tác dụng của insulin là bản chất của bệnh tiểu đường. Gan đảm nhận dự trữ - chuyển hóa đường nhưng không tiết insulin. Tuyến giáp tiết hormone tuyến giáp, tuyến thượng thận tiết hormone vỏ thượng thận - tủy thượng thận.

Nhồi máu cơ tim là bệnh do động mạch vành nuôi cơ tim bị tắc nghẽn, khiến phần cơ tim phía sau bị hoại tử. Đau thắt ngực là tình trạng động mạch vành bị hẹp gây thiếu máu cục bộ thoáng qua, chưa đến mức hoại tử, được phân biệt với nhồi máu cơ tim ở điểm này. Điều trị rối loạn nhịp tim dùng máy tạo nhịp hoặc đốt điện sinh lý; chụp nhũ ảnh là chụp X-quang vú. Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp cao.

Nguyên nhân chính của COPD là hút thuốc lá lâu năm, nên mô tả nguyên nhân chính là nhiễm khuẩn là sai. Việc hít phải chất có hại như khói thuốc trong thời gian dài làm tổn thương đường thở và phổi, gây khó thở ra. Việc trao đổi khí diễn ra ở phế nang, hen phế quản là bệnh tái diễn cơn co thắt đường thở, hệ hô hấp gồm khí quản - phế quản - phế nang đều đúng.

Helicobacter pylori là vi khuẩn sinh sống trong dạ dày, được biết đến có liên quan đến sự phát sinh loét dạ dày - tá tràng và ung thư dạ dày, và được điều trị diệt trừ. Đây không phải virus, và vị trí nhiễm không phải phế nang hay đại tràng. Tế bào vận chuyển oxy là hồng cầu. Viêm loét đại tràng là bệnh viêm ruột chưa rõ nguyên nhân, chưa được xác định là do vi khuẩn HP gây ra.

Tiểu đường type 2 liên quan chặt chẽ đến lối sống như ăn quá nhiều, thiếu vận động và thể trạng, chiếm đại đa số người bệnh tiểu đường tại Nhật Bản. Type 1 là loại các tế bào tiết insulin bị phá hủy khiến insulin gần như mất hoàn toàn, không chỉ do lối sống, và số lượng người bệnh ít hơn nhiều so với type 2. Tiểu đường là bệnh trong đó đường huyết mạn tính cao.

Vai trò của tiểu cầu là cầm máu, mô tả rằng tiểu cầu đảm nhận vận chuyển oxy là sai. Việc vận chuyển oxy là chức năng của hồng cầu có chứa hemoglobin. Bạch cầu và tế bào lympho liên quan đến việc bảo vệ cơ thể khỏi tác nhân gây bệnh. Thành phần dịch của máu là huyết tương, huyết thanh là huyết tương đã loại bỏ thành phần liên quan đến đông máu.

Thần kinh tự chủ được phân loại vào hệ thần kinh ngoại biên cùng với thần kinh thể chất nên mô tả xếp vào hệ thần kinh trung ương là sai. Hệ thần kinh trung ương gồm đại não (thùy trán, thùy thái dương, thùy đỉnh v.v.), thân não, tiểu não, tủy sống. Bệnh mạch máu não và u não là bệnh tiêu biểu của hệ não - thần kinh, được chẩn đoán bằng CT hoặc MRA.

Bệnh do y khoa là tổn thương phát sinh do hành vi y tế như xét nghiệm, điều trị, được phân loại là ngoại nhân với tư cách là yếu tố từ bên ngoài cơ thể, nên mô tả là nội nhân là sai. Nội nhân chỉ các yếu tố thuộc về cơ thể như cơ địa cá nhân, cơ địa bẩm sinh. Ngoại nhân bao gồm ngoại nhân dinh dưỡng, ngoại nhân hóa học, ngoại nhân vật lý, vi sinh vật gây bệnh, bệnh do y khoa.

Đặc điểm của u ác tính là tăng sinh tự chủ, xâm lấn mô xung quanh hoặc di căn đến các cơ quan xa qua mạch máu - mạch bạch huyết. U lành tính phát triển kiểu giãn nở và thông thường không di căn. Việc u ác tính tự biến mất là mô tả sai. Trong phân loại tổn thương, khối u (tân sinh) là phân loại riêng biệt với viêm.

ADME là chữ cái đầu của Absorption (hấp thu), Distribution (phân bố), Metabolism (chuyển hóa), Excretion (thải trừ), thể hiện quá trình thuốc đi vào cơ thể, được vận chuyển toàn thân, chủ yếu biến đổi tại gan, và chủ yếu được thải ra ngoài qua thận. Các lựa chọn khác đều không phải là cấu thành đúng của ADME.

Chuyển hóa thuốc chủ yếu do các enzyme chuyển hóa thuốc ở gan đảm nhận, nên mô tả là thận là sai. Thận chủ yếu đảm nhận việc thải trừ ra nước tiểu. Việc hàng rào máu não hạn chế sự di chuyển của thuốc vào não, và việc dạng không liên kết (tự do) không gắn với protein mới phát huy tác dụng dược lý đều đúng.

Thuốc không kê đơn được phân loại theo mức độ rủi ro từ cao đến thấp thành nhóm 1, nhóm 2, nhóm 3; nhóm 1 có rủi ro đặc biệt cao chỉ được bán bởi dược sĩ. Nhóm có rủi ro cao nhất không phải nhóm 3 mà là nhóm 1. Điểm khác biệt với thuốc kê đơn là thuốc không kê đơn có thể mua mà không cần đơn thuốc. Nhóm 2, nhóm 3 có thể được bán bởi dược sĩ hoặc người bán thuốc đã đăng ký.

Thuốc generic được sản xuất - kinh doanh với cùng hoạt chất và cùng hiệu quả điều trị sau khi bằng sáng chế của thuốc gốc hết hiệu lực. Hoạt chất giống với thuốc gốc, không thể tự do sản xuất trong thời gian bằng sáng chế còn hiệu lực. Thuốc generic cũng được sử dụng trong khám chữa bệnh theo bảo hiểm, và được khuyến khích sử dụng từ góc độ hợp lý hóa chi phí y tế.

Trừ trường hợp có ghi chú đặc biệt, thời hạn sử dụng đơn thuốc là trong vòng 4 ngày kể cả ngày cấp (theo mục ghi chú của mẫu đơn thuốc). Đây là mốc thời gian để người bệnh mang đơn đến nhà thuốc; đơn thuốc quá hạn này sẽ không được cấp phát thuốc. 2 ngày, 14 ngày, 30 ngày đều sai.

Theo Luật Kiểm soát ma túy và chất hướng thần, người được phép sử dụng - kê đơn ma túy vì mục đích điều trị bệnh giới hạn ở người được Thống đốc tỉnh/thành cấp phép là người sử dụng ma túy hợp pháp. Chỉ có giấy phép hành nghề bác sĩ thì không thể kê đơn ma túy, cần có giấy phép riêng. Ma túy không phải thuốc không kê đơn, và không tồn tại chế độ cho phép kê đơn chỉ với giấy đồng ý.

NANDA là hệ thống phân loại của chẩn đoán điều dưỡng. NIC là phân loại can thiệp điều dưỡng, NOC là phân loại kết quả điều dưỡng; ba hệ thống này được dùng cùng nhau để chuẩn hóa quy trình điều dưỡng. ICD-10 là phân loại thống kê quốc tế về bệnh tật và các vấn đề sức khỏe liên quan, không phải hệ thống phân loại chẩn đoán điều dưỡng.

Mức độ cần thiết của chăm sóc điều dưỡng (mức độ nặng, mức độ cần thiết y tế - điều dưỡng) là chỉ số đánh giá mức độ cần công sức chăm sóc điều dưỡng, xử lý y tế đối với bệnh nhân nội trú, được dùng để đánh giá tiêu chuẩn cơ sở của phí nằm viện cơ bản v.v. Đây không phải chỉ số đo diện tích khoa phòng, thành tích cá nhân của điều dưỡng viên, hay thời gian chờ ngoại trú.

Xét nghiệm sinh hóa là xét nghiệm bệnh phẩm, phân tích các bệnh phẩm như máu. Điện tâm đồ, điện não đồ, đo chức năng hô hấp là xét nghiệm sinh lý (xét nghiệm sinh lý học) đo trực tiếp trên cơ thể người bệnh. Việc phân biệt xét nghiệm bệnh phẩm và xét nghiệm sinh lý là kiến thức cơ bản để hiểu khoa xét nghiệm lâm sàng và liên kết hệ thống.

HbA1c là tỷ lệ đường gắn vào hemoglobin trong hồng cầu, phản ánh tuổi thọ của hồng cầu nên thể hiện tình trạng đường huyết bình quân trong khoảng 1-2 tháng gần đây. Đường huyết tại thời điểm lấy máu được đo bằng xét nghiệm đường huyết. Viêm gan được đánh giá bằng AST, ALT v.v.; chức năng lọc thận được đánh giá bằng creatinine hoặc eGFR.

Creatinine là chất thải có nguồn gốc từ cơ, được thải qua thận, nên là chỉ số chức năng thận; tổ hợp ghi là chức năng gan là sai. Khi chức năng thận suy giảm, creatinine máu tăng và eGFR giảm. AST, ALT là chỉ số chức năng gan, CRP là chỉ số viêm, HbA1c là chỉ số chuyển hóa đường; đều là tổ hợp đúng.

CRP là protein được gan tăng sản xuất khi có viêm, là chất chỉ điểm viêm tiêu biểu tăng lên trong bệnh nhiễm khuẩn hoặc bệnh viêm. Phản ánh đường huyết bình quân là HbA1c, xác định nhóm máu là xét nghiệm ABO/RhD, chất chỉ điểm khối u tuyến tiền liệt là PSA; đều không phải mô tả về CRP.

Khoảng tham chiếu được thiết lập để chứa khoảng 95% ở giữa của phân bố giá trị đo được ở người khỏe mạnh. Do đó khoảng 5% người khỏe mạnh cũng nằm ngoài khoảng tham chiếu, và việc nằm ngoài khoảng không có nghĩa ngay là có bệnh. Khoảng tham chiếu cũng có thể khác nhau tùy phương pháp đo và nhóm đối tượng, nên mô tả là giá trị chung toàn thế giới cũng sai.

Xét nghiệm phù hợp chéo là xét nghiệm cho máu người cho và người nhận phản ứng với nhau trong ống nghiệm trước khi truyền máu, để xác nhận không xảy ra phản ứng có hại khi truyền máu. Cùng với xét nghiệm nhóm máu ABO/RhD và xét nghiệm kháng thể bất thường, đây là xét nghiệm đảm bảo an toàn truyền máu. Đánh giá đường huyết, sàng lọc khối u, đo chức năng hô hấp đều là vai trò của các xét nghiệm khác.

Trong điện tâm đồ, sóng QRS thể hiện sự kích thích (khử cực) của tâm thất. Sóng P thể hiện sự kích thích của tâm nhĩ, sóng T thể hiện sự hồi phục sau kích thích của tâm thất, nên các mô tả bị hoán đổi là sai. Điện tâm đồ là xét nghiệm sinh lý ghi hoạt động điện của tim từ bề mặt cơ thể, khác nguyên lý với xét nghiệm siêu âm vốn hình ảnh hóa phản xạ sóng siêu âm.

Đo hô hấp ký (spirometry) là xét nghiệm chức năng sinh lý đo lượng và tốc độ của khí thở ra - hít vào, cho biết dung tích sống, FEV1, tỷ lệ FEV1/FVC..., trong đó tỷ lệ FEV1/FVC giảm gợi ý rối loạn thông khí tắc nghẽn như COPD. Ghi hoạt động điện của tim là điện tâm đồ, quan sát mô dưới kính hiển vi là xét nghiệm giải phẫu bệnh, xét nghiệm dùng thuốc phóng xạ là xét nghiệm y học hạt nhân.

Xét nghiệm giải phẫu bệnh là xét nghiệm quan sát dưới kính hiển vi tế bào hoặc mô lấy từ người bệnh, không được xếp vào xét nghiệm chức năng sinh lý đo trực tiếp trên cơ thể như điện tâm đồ, nên mô tả này sai. Việc dùng nhuộm Papanicolaou trong tế bào học, việc mô bệnh học chẩn đoán bằng quan sát tiêu bản dưới kính hiển vi, việc mổ tử thi được thực hiện để làm rõ bệnh trạng sau khi chết đều đúng.

Giá trị tiên đoán dương là "tỷ lệ người thực sự có bệnh trong số người dương tính". Số người dương tính là 45+15=60 người, trong đó có bệnh là 45 người nên 45÷60=75%. 90% là giá trị tương ứng với độ nhạy (45/50) và độ đặc hiệu (135/150) của xét nghiệm này, khác với giá trị tiên đoán. 30%, 25% là kết quả nhầm lẫn trong tính toán.

Chụp MRI sử dụng từ trường mạnh và sóng điện từ nên không gây phơi nhiễm bức xạ. Chụp CT và chụp X-quang thường quy đều dùng tia X, còn xét nghiệm y học hạt nhân dùng thuốc phóng xạ, nên đều gây phơi nhiễm. Việc có phơi nhiễm hay không là kiến thức cơ bản liên quan đến lựa chọn và giải thích về xét nghiệm.

MRI dùng từ trường mạnh và sóng điện từ để tạo ảnh, nên ở người mang kim loại trong cơ thể như máy tạo nhịp tim có thể là chống chỉ định hoặc cần thận trọng. Dùng tia X là CT hoặc chụp thường quy, dùng thuốc phóng xạ là xét nghiệm y học hạt nhân. MRI phát ra tiếng ồn lớn khi chụp và người bệnh phải nằm lâu trong khoang hẹp, nên ngược lại cần thận trọng với người mắc chứng sợ không gian kín.

Xét nghiệm y học hạt nhân là xét nghiệm tiêm thuốc phóng xạ chứa đồng vị phóng xạ (RI), dùng gamma camera v.v. để chụp sự phân bố trong cơ thể nhằm đánh giá chức năng, chuyển hóa của cơ quan, bao gồm xạ hình xương, PET, SPECT. Dùng phản xạ sóng siêu âm là siêu âm, dùng từ trường là MRI, quan sát trực tiếp bằng camera là nội soi.

Xét nghiệm siêu âm là xét nghiệm tạo hình ảnh từ phản xạ của sóng siêu âm phát từ bề mặt cơ thể, không gây phơi nhiễm bức xạ, có thể quan sát theo thời gian thực các cơ quan đang chuyển động, và dễ thực hiện lặp lại. Vì sóng siêu âm bị phản xạ - suy giảm bởi xương và không khí nên không phù hợp để quan sát bên trong xương. Cần từ trường mạnh là chụp MRI.

Điều trị nhằm loại bỏ nguyên nhân bệnh để hướng tới khỏi bệnh hoàn toàn là điều trị triệt để; điều trị giảm nhẹ (tạm thời) nhằm mục đích làm dịu triệu chứng hoặc ức chế tiến triển của bệnh hơn là khỏi bệnh hoàn toàn, nên mô tả này sai. Việc điều trị không xâm lấn gây gánh nặng nhỏ cho cơ thể, điều trị ngoại khoa bao gồm phẫu thuật, điều trị nội khoa bao gồm liệu pháp dùng thuốc đều đúng.

TDM là đo nồng độ thuốc trong máu để thiết kế liều dùng, khoảng cách dùng thuốc sao cho nằm trong ngưỡng điều trị hiệu quả và không vượt ngưỡng độc, thường thực hiện với các thuốc có ngưỡng hiệu quả và ngưỡng độc gần nhau. Quy trình xác nhận trước mổ gọi là time-out, kế hoạch dùng thuốc chống ung thư gọi là phác đồ (regimen). Việc kiểm tra nội dung đơn thuốc là công việc khi pha chế, không phải TDM.

Xạ trị áp sát (bao gồm chiếu xạ trong khoang) là phương pháp đặt nguồn phóng xạ gần khối bệnh để chiếu xạ. Chiếu ngoài là chiếu xạ từ bên ngoài cơ thể, nên lựa chọn mô tả ngược lại là sai. Nội dung chiếu xạ được ghi vào sổ ghi chiếu xạ. Liệu pháp hạt nặng dùng chùm proton, chùm ion nặng thực tế đang được áp dụng.