Tổng quan y học - y tế và an sinh xã hội

Lời thề Hippocrates là lời tuyên thệ về đạo đức nghề nghiệp của bác sĩ có nguồn gốc từ Hy Lạp cổ đại, bao gồm việc đặt lợi ích người bệnh lên hàng đầu và nghĩa vụ bảo mật, được coi là điểm khởi nguồn của đạo đức y học. Tuyên ngôn về quyền người bệnh là Tuyên ngôn Lisbon, nguyên tắc đạo đức nghiên cứu y học trên con người là Tuyên ngôn Helsinki, quy phạm đạo đức năm 1948 là Tuyên ngôn Geneva.

Tuyên ngôn Geneva được Hiệp hội Y khoa Thế giới (WMA) thông qua năm 1948, là quy phạm đạo đức của bác sĩ, được xem là bản diễn đạt lại Lời thề Hippocrates bằng ngôn ngữ hiện đại. Tuyên ngôn quy định quyền người bệnh là Tuyên ngôn Lisbon, quy định đạo đức nghiên cứu y học trên con người (bao gồm thẩm định đạo đức) là Tuyên ngôn Helsinki, lời tuyên thệ Hy Lạp cổ đại là Lời thề Hippocrates.

Tuyên ngôn Helsinki được Hiệp hội Y khoa Thế giới thông qua năm 1964, là nguyên tắc đạo đức của nghiên cứu y học trên con người, yêu cầu sự đồng thuận sau khi được thông báo đầy đủ (informed consent) của người tham gia và việc thẩm định kế hoạch nghiên cứu bởi hội đồng đạo đức. Tuyên ngôn về quyền người bệnh là Tuyên ngôn Lisbon, lời tuyên thệ lưu truyền từ cổ đại là Lời thề Hippocrates; đây không phải quy tắc về bệnh truyền nhiễm.

Tuyên ngôn Lisbon được Hiệp hội Y khoa Thế giới thông qua năm 1981, là tuyên ngôn về quyền người bệnh, quy định quyền được chăm sóc y tế chất lượng tốt, quyền tự do lựa chọn, quyền tự quyết, quyền được cung cấp thông tin. Nguyên tắc bảo vệ người tham gia nghiên cứu là Tuyên ngôn Helsinki, khởi nguồn của đạo đức nghề nghiệp bác sĩ là Lời thề Hippocrates, quy phạm đạo đức thông qua năm 1948 là Tuyên ngôn Geneva.

IRB là hội đồng đạo đức nội bộ cơ sở (hội đồng thẩm định đạo đức nghiên cứu, hội đồng thẩm định thử nghiệm lâm sàng), nhằm bảo vệ nhân quyền và sự an toàn của đối tượng nghiên cứu, thẩm định trước khi thực hiện về tính hợp lý đạo đức và khoa học của kế hoạch nghiên cứu. Điều tra sự cố y khoa là Trung tâm hỗ trợ - điều tra sự cố y khoa, thẩm định reseputo là cơ quan thẩm định chi trả như Quỹ thanh toán phí khám chữa bệnh bảo hiểm xã hội; IRB không phải cơ quan bên thứ ba đánh giá chức năng bệnh viện.

Sự đồng thuận sau khi được thông báo đầy đủ là việc người bệnh, sau khi nhận được giải thích đầy đủ về tình trạng bệnh, nội dung điều trị, rủi ro, phương án thay thế v.v. và hiểu rõ, tự nguyện đồng ý theo ý chí của bản thân. Luật Y tế (Nhật Bản) cũng quy định người hành nghề y tế nỗ lực giải thích phù hợp để có được sự hiểu biết. Đây không phải thông báo sau khi đã thực hiện; sự đồng thuận không giới hạn ở văn bản, và người bệnh có thể rút lại sự đồng thuận đã đưa ra.

Ý kiến y khoa thứ hai là việc xin ý kiến của bác sĩ khác ngoài bác sĩ điều trị chính về chẩn đoán hoặc phương án điều trị, giúp người bệnh hiểu rõ và tự lựa chọn phương pháp điều trị. Đây không lấy tiền đề là chuyển viện hay đổi bác sĩ điều trị chính, thông thường được thực hiện bằng cách mang theo thư giới thiệu từ bác sĩ điều trị chính. Việc tư vấn này nhìn chung không thuộc phạm vi bảo hiểm y tế công (là dịch vụ tự trả phí).

Hiến chương WHO định nghĩa sức khỏe là "trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh về thể chất, tinh thần và xã hội, chứ không đơn thuần là không có bệnh tật hay suy nhược". Đặc điểm của định nghĩa này là bao hàm cả mặt tinh thần và xã hội chứ không chỉ việc không có bệnh tật hay sự khỏe mạnh về thể chất; khả năng lao động không nằm trong định nghĩa.

Trong ba giai đoạn của y học dự phòng, dự phòng cấp một là phòng ngừa việc phát bệnh như nâng cao sức khỏe, tiêm chủng; dự phòng cấp hai là phát hiện sớm - điều trị sớm bệnh tật qua khám sức khỏe định kỳ; dự phòng cấp ba là phục hồi chức năng và phòng ngừa tái phát. Phát hiện sớm qua khám sức khỏe định kỳ thuộc dự phòng cấp hai; tiêm chủng và cải thiện lối sống thuộc dự phòng cấp một, phục hồi chức năng thuộc dự phòng cấp ba.

Kenko Nippon 21 (Sức khỏe Nhật Bản 21) là phong trào nâng cao sức khỏe toàn dân của thế kỷ 21, lấy Luật Nâng cao sức khỏe làm nền tảng pháp lý, chú trọng dự phòng cấp một đối với bệnh lối sống và kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh. Từ năm tài chính 2024 đã triển khai giai đoạn 3. Đây không phải chế độ báo cáo bệnh truyền nhiễm, quy định hạn chế quảng cáo cơ sở y tế, hay chính sách chống giảm sinh.

Khám sức khỏe định kỳ đặc thù dựa trên Luật Bảo đảm y tế cho người cao tuổi, chú trọng hội chứng chuyển hóa, do người bảo hiểm (quỹ bảo hiểm) thực hiện đối với người được bảo hiểm - người phụ thuộc từ 40-74 tuổi. Người từ 75 tuổi trở lên không phải đối tượng, chủ thể thực hiện không phải là chính quyền tỉnh/thành. Không có việc bắt buộc tham gia kèm xử phạt; dựa trên kết quả sẽ có hướng dẫn sức khỏe đặc thù.

Hệ thống chăm sóc tổng hợp cộng đồng là hệ thống cung cấp một cách tổng hợp y tế, chăm sóc điều dưỡng, phòng ngừa, nhà ở, hỗ trợ đời sống theo khu vực sinh hoạt hằng ngày để người cao tuổi có thể tiếp tục sống tại khu vực đã quen thuộc. Đây không phải tập trung vào bệnh viện lớn hay nhà nước cung cấp trực tiếp thống nhất toàn quốc; thành phố/thị trấn v.v. xây dựng theo đặc điểm địa phương, bao gồm cả y tế chứ không chỉ chăm sóc điều dưỡng.

Chế độ báo cáo chức năng giường bệnh yêu cầu bệnh viện, phòng khám có giường bệnh sở hữu giường bệnh phổ thông - điều dưỡng dài hạn phải báo cáo chức năng giường bệnh theo từng khoa phòng, chia thành 4 loại: cấp cứu cao độ, cấp cứu, hồi phục, mạn tính, gửi cho Thống đốc tỉnh/thành; đây là tài liệu cơ sở cho quy hoạch y tế khu vực. Nơi báo cáo không phải Bộ trưởng Bộ Y tế; không giới hạn ở giường bệnh tâm thần; đây cũng không phải chế độ yêu cầu thanh toán phí khám chữa bệnh.

Hệ thống an sinh xã hội của Nhật Bản gồm 4 lĩnh vực: bảo hiểm xã hội, trợ cấp công (bảo trợ đời sống), phúc lợi xã hội, y tế công cộng. Bảo hiểm nhân thọ là bảo hiểm tư nhân, không nằm trong hệ thống an sinh xã hội. Bảo hiểm xã hội bao gồm 5 loại: bảo hiểm y tế, bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm chăm sóc điều dưỡng, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động.

Chế độ bảo hiểm y tế toàn dân là cơ chế toàn thể người dân đều tham gia vào một trong các loại bảo hiểm y tế công, được Nhật Bản đạt được vào năm 1961. Việc tham gia không phải tự nguyện; nguồn tài chính chủ yếu từ phí bảo hiểm, kết hợp với ngân sách công và phần cùng chi trả của người bệnh, không phải hoàn toàn từ thuế.

Bảo hiểm người lao động (bảo hiểm nghề nghiệp) gồm Kyōkai Kenpo mà nhân viên các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia chủ yếu, bảo hiểm y tế do nghiệp đoàn quản lý mà nhân viên doanh nghiệp lớn tham gia chủ yếu, quỹ tương trợ mà công chức v.v. tham gia, và bảo hiểm thuyền viên. Bảo hiểm y tế quốc dân là bảo hiểm theo khu vực dành cho người tự kinh doanh v.v., không thuộc bảo hiểm người lao động.

Người bảo hiểm là chủ thể vận hành sự nghiệp bảo hiểm y tế, thu phí bảo hiểm và thực hiện chi trả bảo hiểm. Hiệp hội bảo hiểm y tế là người bảo hiểm của bảo hiểm y tế do nghiệp đoàn quản lý. Người được bảo hiểm là người tham gia, cơ sở y tế bảo hiểm là cơ sở đảm nhận khám chữa bệnh theo bảo hiểm, Quỹ thanh toán phí khám chữa bệnh bảo hiểm xã hội là cơ quan thẩm định - chi trả reseputo; đều không phải người bảo hiểm.

Người được bảo hiểm của Chế độ y tế cho người cao tuổi hậu kỳ là người từ 75 tuổi trở lên và người từ 65 đến dưới 75 tuổi được liên hiệp hội khu vực rộng công nhận có tình trạng khuyết tật nhất định. Trừ trường hợp công nhận theo khuyết tật, nguyên tắc là lấy mốc 75 tuổi; không phải từ 70, 65 hay 80 tuổi.

Nguồn tài chính của Chế độ y tế cho người cao tuổi hậu kỳ, ngoài phần cùng chi trả của người bệnh, gồm khoảng 5 phần ngân sách công, khoảng 4 phần tiền hỗ trợ từ thế hệ đang lao động, khoảng 1 phần phí bảo hiểm của người được bảo hiểm; người được bảo hiểm cũng phải đóng phí bảo hiểm. Việc chủ thể vận hành là liên hiệp hội khu vực rộng theo đơn vị tỉnh/thành, phần cùng chi trả nguyên tắc 1 phần (2 phần với thu nhập nhất định trở lên, 3 phần với thu nhập tương đương người đang đi làm), và việc dựa trên Luật Bảo đảm y tế cho người cao tuổi đều đúng.

Bảo hiểm y tế Nhật Bản về nguyên tắc là chi trả bằng hiện vật (chi trả điều trị), tức cung cấp trực tiếp các dịch vụ y tế như khám chữa bệnh, thuốc men; người bệnh chỉ trả phần cùng chi trả tại quầy. Người bệnh được tự do lựa chọn cơ sở y tế khám (tiếp cận tự do). Việc kết hợp khám chữa bệnh theo bảo hiểm và tự trả phí (khám chữa bệnh hỗn hợp) về nguyên tắc không được phép, chỉ có ngoại lệ như chế độ phí điều trị kết hợp bảo hiểm.

Người được bảo hiểm loại 2 của bảo hiểm chăm sóc điều dưỡng là người tham gia bảo hiểm y tế từ 40 đến dưới 65 tuổi; người được bảo hiểm loại 1 là người từ 65 tuổi trở lên. Người được bảo hiểm loại 2 chỉ được nhận trợ cấp khi rơi vào tình trạng cần chăm sóc - cần hỗ trợ do bệnh đặc định liên quan đến lão hóa. Toàn dân từ 20 tuổi trở lên hay người từ 75 tuổi trở lên không phải là phân loại người được bảo hiểm của bảo hiểm chăm sóc điều dưỡng.

Việc xác định cần chăm sóc điều dưỡng do thành phố/thị trấn (người bảo hiểm) thực hiện dựa trên kết quả thẩm định của hội đồng thẩm định xác định điều dưỡng, chứ không phải do Thống đốc tỉnh/thành. Người cần hỗ trợ được nhận trợ cấp phòng ngừa nên không phải là không được nhận trợ cấp. Kế hoạch chăm sóc thường do chuyên viên hỗ trợ chăm sóc điều dưỡng (care manager) lập, người bệnh cũng có thể tự lập, không nhất thiết phải do bác sĩ lập.

Trả theo dịch vụ là phương thức tính bằng cách cộng dồn điểm số theo bảng điểm phí khám chữa bệnh dựa trên từng hành vi khám chữa bệnh đã thực hiện, được sử dụng rộng rãi trong khám chữa bệnh ngoại trú tại Nhật Bản. Phương thức này dễ phản ánh nội dung y tế nhưng mặt khác, xét nghiệm và thuốc men càng nhiều thì doanh thu càng tăng nên dễ dẫn đến điều trị quá mức. Việc tính theo mức khoán cố định cho mỗi lần nhập viện không phải là mô tả về trả theo dịch vụ.

DPC/PDPS là chế độ chi trả trọn gói cho y tế nội trú cấp tính, tính theo mức điểm cố định mỗi ngày được quy định theo từng phân nhóm chẩn đoán (DPC). Đối tượng áp dụng là khám chữa bệnh nội trú tại các bệnh viện tham gia chế độ, không bắt buộc với mọi bệnh viện. Khám chữa bệnh ngoại trú không thuộc đối tượng; phẫu thuật, gây mê v.v. không nằm trong phần trọn gói mà được tính theo phương thức trả theo dịch vụ.

Việc thẩm định - chi trả reseputo của bảo hiểm người lao động v.v. do Quỹ thanh toán phí khám chữa bệnh bảo hiểm xã hội thực hiện, còn phần bảo hiểm y tế quốc dân và Chế độ y tế cho người cao tuổi hậu kỳ do Liên hiệp hội bảo hiểm y tế quốc dân thực hiện. Hội đồng Tư vấn Bảo hiểm Y tế Xã hội Trung ương (Chūikyō) là cơ quan thẩm nghị việc sửa đổi phí khám chữa bệnh, Cục Y tế - Phúc lợi khu vực là cơ quan hành chính thực hiện hướng dẫn - thanh tra các cơ sở y tế bảo hiểm.

Phí khám chữa bệnh được Bộ trưởng Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi quy định sau khi qua thẩm nghị của Hội đồng Tư vấn Bảo hiểm Y tế Xã hội Trung ương (Chūikyō), về nguyên tắc sửa đổi 2 năm một lần. Đơn giá của điểm số là 10 yên, thống nhất trên toàn quốc, cơ sở y tế không được tự do quy định. Cũng không phải chế độ sửa đổi hằng tháng.

Tiêu chuẩn giá thuốc quy định danh mục các dược phẩm được phép sử dụng trong khám chữa bệnh theo bảo hiểm, đồng thời quy định giá (giá thuốc) của chúng, do Bộ trưởng Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi công bố. Đây là căn cứ để tính giá dược phẩm khi yêu cầu thanh toán bảo hiểm. Không phải tiêu chuẩn về phương pháp sản xuất hay giá bán tự do trên thị trường, cũng không quy định giá của thuốc không kê đơn nằm ngoài phạm vi bảo hiểm.

Phần cùng chi trả: người dưới 70 tuổi về nguyên tắc là 3 phần, trẻ trước tuổi đi học là 2 phần, người từ 70-74 tuổi là 2 phần (3 phần nếu thu nhập tương đương người đang đi làm), người từ 75 tuổi trở lên về nguyên tắc là 1 phần (2 phần nếu thu nhập nhất định trở lên, 3 phần nếu thu nhập tương đương người đang đi làm). Tỷ lệ khác nhau theo độ tuổi v.v., và chế độ chi phí y tế cao (giới hạn tự trả tối đa theo thu nhập) cũng được thiết lập.

Theo Luật Y tế, bệnh viện là cơ sở y tế có từ 20 giường bệnh trở lên, phòng khám là cơ sở không có giường bệnh hoặc có 19 giường bệnh trở xuống. Bệnh viện chức năng đặc thù đảm nhận việc cung cấp - phát triển - đào tạo y tế cao độ và được Bộ trưởng Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi phê duyệt. Bệnh viện hỗ trợ y tế khu vực nhằm hỗ trợ bác sĩ gia đình v.v. và cung cấp y tế cho bệnh nhân được giới thiệu, được Thống đốc tỉnh/thành phê duyệt; mục đích chính phát triển y tế cao độ là của bệnh viện chức năng đặc thù.

Điều dưỡng viên y tế công cộng là chứng chỉ độc quyền danh xưng nhưng không phải độc quyền nghiệp vụ; bản thân công việc tư vấn sức khỏe có thể thực hiện mà không cần chứng chỉ. Bác sĩ, điều dưỡng viên, nữ hộ sinh là các chứng chỉ độc quyền nghiệp vụ, cấm người không có chứng chỉ thực hiện công việc đó (điều dưỡng viên v.v. cũng đồng thời là độc quyền danh xưng). Kỹ thuật viên vật lý trị liệu, kỹ thuật viên hoạt động trị liệu cũng là các chứng chỉ chỉ độc quyền danh xưng.