Cú pháp kanbun (Hán văn đọc theo kiểu Nhật)

未 được đọc hai lần thành いまだ〜ず (imada ... zu), diễn tả sự chưa hoàn tất, tức là vẫn chưa làm xong. Nguyên tắc của chữ đọc hai lần là theo các dấu đảo mà lần đọc thứ nhất coi nó như phó từ, lần đọc thứ hai coi nó như trợ động từ phủ định. Nó dễ bị lẫn với 将 (masani ... n to su), nhưng khác biệt quyết định là 未 có chứa ý phủ định. Khi viết kakikudashi mà quên chuyển chữ ず ở lần đọc thứ hai sang hiragana thì rất dễ bị trừ điểm.

将 được đọc là まさに〜んとす (masani ... n to su), diễn tả tương lai gần, tức sắp sửa làm điều gì đó. Chữ 且 cũng đọc như vậy và gần như đồng nghĩa, cách học chuẩn mực là nhớ cả cặp. Vì lần đọc thứ nhất trùng với 当 (masani ... beshi) nên cái bẫy hay gặp là phải phân biệt bằng lần đọc thứ hai, tức n to su hay beshi.

当 được đọc là まさに〜べし (masani ... beshi), diễn tả bổn phận mạnh mẽ, tức đương nhiên phải làm. Chữ gần nghĩa là 応 (masani ... beshi) thì về cơ bản lại dịch nghiêng về phía suy đoán, tức hẳn là sẽ như vậy, và cách dịch phân biệt này chính là chỗ đề trắc nghiệm nhắm tới. Cũng cần lưu ý nó trùng lần đọc thứ nhất với 将 (masani ... n to su).

宜 được đọc là よろしく〜べし (yoroshiku ... beshi), diễn tả lời khuyên nhẹ nhàng rằng làm như thế thì tốt. Vì 須 (subekaraku ... beshi, cần phải làm) và 当 (masani ... beshi, đương nhiên phải làm) đều có lần đọc thứ hai là beshi giống nhau, nên yếu huyệt của bài thi là phân biệt ở lần đọc thứ nhất. Hãy nắm rằng yoroshiku ở đây không phải lời chào của tiếng Nhật hiện đại mà mang nghĩa khuyên nhủ, thích hợp.

須 được đọc là すべからく〜べし (subekaraku ... beshi), diễn tả sự cần thiết và nghĩa vụ, tức nhất thiết phải làm. Nếu giữ nguyên cảm giác dùng sai của tiếng Nhật hiện đại, vốn hay hiểu subekaraku thành tất cả, thì sẽ dịch sai và mất điểm. Hãy phân biệt với 宜 (nên làm thì hơn) ở mức độ cưỡng chế cao hơn, và nhớ 須 chính là chữ 須 trong từ tất tu, nghĩa là bắt buộc.

猶 được đọc là なほ〜ごとし (nao ... gotoshi), là chữ đọc hai lần diễn tả sự ví von, tức đúng như là; chữ 由 cũng vậy. Nhớ theo câu 過猶不及, đọc là sugitaru wa nao oyobazaru ga gotoshi, nghĩa là thái quá thì cũng như bất cập, sẽ rất dễ thuộc. Vì nó còn có cách dùng làm phó từ không đọc hai lần với nghĩa dù vậy vẫn, nên hãy nhìn xem phía dưới có dấu đảo quay về chữ gotoshi hay không mà quyết.

Dạng 不常〜 với từ phủ định đứng trên phó từ là phủ định bộ phận, phải dịch là không hẳn lúc nào cũng làm điều đó. Dạng đảo lại là 常不来 thì thành phủ định toàn bộ, tức lúc nào cũng không đến, và nghĩa ngược hẳn. Quy tắc sắt là phán đoán một cách máy móc theo trật tự chữ: hễ từ phủ định ở trên thì là phủ định bộ phận. Đây cũng là chỗ tạo khoảng cách điểm số lớn nhất ở dạng trắc nghiệm của kỳ thi chung.

Dạng 常不〜 với chữ 常 đứng trên từ phủ định 不 là phủ định toàn bộ, phủ nhận hoàn toàn, tức lúc nào cũng không làm. Khác biệt về trật tự chữ so với 不常〜, vốn là phủ định bộ phận nghĩa không hẳn lúc nào cũng, chính là cái bẫy quen thuộc của bài thi. Hãy nghĩ rằng chữ đứng trên có hiệu lực trước, nên chữ 常 nằm trên từ phủ định sẽ bổ nghĩa cho toàn bộ phần còn lại.

Phủ định kép do chồng hai từ phủ định lên nhau sẽ thành lời khẳng định mạnh, nên 無不知 có nghĩa là mọi người đều biết. Rất nhiều người thấy hai từ phủ định đứng cạnh nhau là phản xạ dịch thành không biết. Hãy xử lý máy móc rằng phủ định nhân phủ định thành khẳng định mạnh, và học thuộc luôn cả khuôn kakikudashi 〜ざるはなし (... zaru wa nashi) thì sẽ an toàn.

Dạng 不敢〜 đọc là あへて〜ず (aete ... zu), nghĩa là không chủ động làm, không đủ can đảm để làm. Dạng đảo lại là 敢不〜, đọc là あへて〜ざらんや (aete ... zaran ya), thì lại là phản vấn, nghĩa là lẽ nào lại không làm, tức chắc chắn sẽ làm, nghĩa gần như ngược hẳn. Khác biệt về trật tự chữ giữa 不敢 và 敢不 là chỗ mất điểm hay gặp, nên hãy đọc thẳng thắn từ chữ nằm trên xuống.

Dạng 不復〜 là phủ định bộ phận, nghĩa là không lặp lại thêm lần nữa, tức lần đầu thì đã có nhưng không tái diễn. Nếu là 復不〜 thì thành phủ định toàn bộ, nghĩa là lần này cũng lại không làm. Cũng như 不常 và 不必, ta xử lý được bằng nguyên tắc hễ từ phủ định nằm trên phó từ thì là phủ định bộ phận. Nhặt ra được sắc thái không thêm lần nào nữa trong các phương án hay không chính là ranh giới ăn điểm.

莫 về cơ bản giống 無, đọc là なし (nashi), phủ định sự tồn tại. Nếu đặt ở cuối câu và đọc là なかれ (nakare) thì thành lời cấm, nhưng nó không phải chữ chuyên dùng để cấm, và đó chính là cái bẫy trong các phương án. Hãy sắp xếp vai trò của từng từ phủ định: 非 (arazu) phủ định một phán đoán, 不 (zu) phủ định một hành động; làm vậy thì các bài về cú pháp nói chung sẽ ít mất điểm.

Dạng 不可不〜 là phủ định kép, nghĩa là không được phép không làm, tức diễn tả nghĩa vụ mạnh mẽ rằng nhất định phải làm. Vì mặt chữ giống với 不可〜, đọc là 〜すべからず (... subekarazu, không được phép làm), nên nhất định phải kiểm tra xem có hai chữ 不 hay không. Đây là dạng tiêu biểu cho công thức phủ định kép thành khẳng định mạnh, nên hãy học thuộc cả phần kakikudashi.

非 đọc là 〜にあらず (... ni arazu), là từ phủ định dùng cho phán đoán, phủ định danh từ hay trạng thái theo kiểu A không phải là B. Kiến thức cơ bản hay bị hỏi là phân biệt nó với 不 vốn dùng để phủ định hành động. Nguyên tắc khi viết kakikudashi là bổ sung chữ に (ni) ngay trước để thành 〜に非ず, và việc đánh rơi chữ に này cũng rất dễ bị trừ điểm.

何 đứng đầu câu, đọc là なんぞ (nanzo), là từ để hỏi nguyên nhân và lý do, dịch cơ bản là vì sao lại làm như vậy. Nếu đọc là なに hay なにをか (nani, nani wo ka) thì nó lại thành cách hỏi tân ngữ, tức hỏi cái gì, và đề bài hay bắt phân biệt cách đọc. Cũng cần xác nhận thêm rằng nếu cuối câu là 〜ん (... n) thì câu chuyển thành phản vấn.

Dạng 安くんぞ〜ん (izukunzo ... n) là phản vấn, diễn tả sự phủ định mạnh theo kiểu làm sao lại thế được, tức là không phải thế. Chữ 安 còn có cách đọc いづくにか (izuku ni ka) để hỏi nơi chốn, nên phải dựa vào mạch văn và chữ ん ở cuối câu mà quyết. Quy tắc sắt của phản vấn là bổ sung ý phủ định vào cuối bản dịch; nếu cứ dịch như câu hỏi thường thì sẽ chọn nhầm phương án.

Dạng 豈に〜んや (ani ... n ya) là khuôn tiêu biểu của phản vấn: hình thức là hỏi nhưng kết luận lại là phủ định, mà về nội dung chính là lời khẳng định mạnh rằng quyết không quên. Cách đọc thực chiến là hễ thấy chữ 豈 thì trước hết hãy ngờ tới phản vấn. Phương án dịch thành câu hỏi thường theo kiểu phải chăng là cái bẫy quen thuộc, nên hãy lấy chữ んや ở cuối câu làm căn cứ mà khẳng định.

乎 ở cuối câu đọc là や hoặc か (ya, ka), là trợ tự cuối câu diễn tả nghi vấn, phản vấn hoặc thán thức; các chữ 哉, 邪, 与 cũng cùng nhóm. Ngược lại, 乎 nằm giữa câu thì giống chữ 於, trở thành giới từ chỉ nơi chốn hay sự so sánh, đọc là 〜に hoặc 〜より. Dạng ra đề quen thuộc là hỏi về việc chức năng thay đổi theo vị trí, tức cuối câu hay giữa câu, nên cứ máy móc đọc là ya thì sẽ sai.

Vì nghi vấn và phản vấn dùng chung một từ để hỏi, nên hình thức của phần cuối câu mới là manh mối lớn nhất. Nếu kết bằng chữ ん mang nghĩa suy đoán hay ý chí, tức dạng 〜んや hay 〜ん, thì khả năng cao là phản vấn; còn 〜や hay dạng rentaikei cộng か thì nghiêng về nghi vấn. Vì phản vấn phải dịch kèm ý phủ định bổ sung, nên chọn phương án dịch như câu hỏi thường là mất trắng điểm. Cuối cùng vẫn cần thái độ dựa vào mạch văn để chốt lại.

Nguyên tắc là 何如, đọc いかん (ikan), hỏi trạng thái, mức độ hay phải trái, tức sự thể ra sao; còn 如何, đọc いかん hoặc いかんせん (ikan, ikansen), hỏi phương tiện và cách làm, tức phải làm thế nào. Chỉ đảo trật tự chữ mà nội dung hỏi đã đổi, nên đây là đề trắc nghiệm rất hay gặp. Cũng nên nắm rằng khi 如何 được đọc là ikansen thì nó nghiêng về thán thức hoặc phản vấn với nghĩa biết làm sao được.

誰, đọc là たれ hoặc たれか (tare, tare ka), là từ để hỏi về người; nếu cuối câu là ん (n) thì thành phản vấn, nghĩa là nào có ai làm nổi điều đó, tức chẳng ai làm được. Câu ví dụ này cũng vậy, ý là không ai thi hành nổi. Chữ 孰, đọc いづれ hoặc たれ (izure, tare), cũng là từ để hỏi gần nghĩa, dùng cho người hoặc cho sự lựa chọn, nên học chung một cặp thì hiệu quả hơn.

幾何, đọc いくばく (ikubaku), là từ để hỏi số lượng hay mức độ, nghĩa là được bao nhiêu. Nó cũng hay được dùng theo lối phản vấn kèm thán thức, như trong 人生幾何, đọc jinsei ikubaku zo, ngụ ý đời người nào có được bao nhiêu. Vì đề chủ yếu hỏi ngay chính cách đọc, nên hãy luyện để trả lời tức thì rằng 幾何 đọc là ikubaku.

使 là trợ tự tiêu biểu cho lối sai khiến, dịch theo kiểu 使AB là bắt A làm B. Khuôn viết kakikudashi là thêm をして (wo shite) sau đối tượng và kết câu bằng しむ (shimu). Kiểu mất điểm điển hình là đánh rơi をして hoặc hiểu nhầm thành bị động, nên hãy gom bốn chữ 使, 令, 教, 遣 lại mà nhớ chung như bộ tứ của lối sai khiến.

令 cũng như 使, là trợ tự của lối sai khiến, và 令AB được viết kakikudashi thành AをしてBせしむ (A wo shite B seshimu). Cái bẫy là từ hình ảnh chữ 令 trong từ mệnh lệnh mà đọc nó thành động từ ra lệnh, nhưng ở bài về cú pháp thì trước hết hãy ngờ tới lối sai khiến. Đừng bỏ sót bộ đôi: をして cho đối tượng và しむ ở cuối câu.

Ngoài 使 và 令, trợ tự của lối sai khiến còn có 教, nghĩa là khiến ai đó làm gì, và 遣, nghĩa là phái ai đó đi làm gì; cả hai đều đọc là しむ (shimu). Nếu chỉ nhớ 教 là dạy và 遣 là phái đi thì sẽ đọc sai trong câu sai khiến. Hãy cảnh giác với các phương án trộn lẫn những chữ có chức năng khác: 見 và 被 là bị động, còn 於 và 于 là giới từ.

見 đặt ngay trước động từ là trợ tự của lối bị động, nên 見欺 nghĩa là bị lừa. Lỗi hay gặp nhất là đọc nó theo nghĩa nhìn thấy; quy tắc sắt là hễ phía dưới có động từ đi liền thì hãy ngờ tới lối bị động. Sắp xếp chung các trợ tự bị động 見, 被, 為 và 所 thì sẽ ăn điểm ổn định.

被 đặt trên động từ là trợ tự diễn tả lối bị động, đọc là る hoặc らる (ru, raru), nên 被殺 nghĩa là bị giết. Từ cảm giác của chữ 被 trong từ bị hại, nó cũng có cách đọc thực nghĩa là こうむる (komuru, chịu, hứng lấy), nhưng ở bài về cú pháp thì cách dùng làm trợ tự bị động mới là điều được hỏi trước tiên. Hãy nắm rằng nó cùng chức năng với 見, và điểm chấm nằm ở chỗ có chuyển được 被 thành trợ động từ viết bằng hiragana khi làm kakikudashi hay không.

Khuôn 為A所B đọc là AのBするところとなる (A no B suru tokoro to naru), nghĩa là bị A làm điều B, và là cú pháp bị động quan trọng bậc nhất. Nếu đọc chữ 為 thành ために (tame ni, vì lợi ích của) thì sẽ dẫn thẳng tới bản dịch sai là cười vì người khác, một cái bẫy rất hay gặp trong kỳ thi. Hãy học thuộc nguyên khuôn để vừa thấy dạng 為〜所… là nhận ra ngay lối bị động.

於 đứng dưới một tính từ thì nêu chuẩn so sánh và được đọc là 〜よりも (... yori mo); câu này nghĩa là trắng hơn cả tuyết. 於 là chữ đa chức năng: chỉ nơi chốn với nghĩa ở tại, chỉ bị động khi đi cùng らる, và chỉ so sánh với nghĩa hơn; mẹo là hễ ngay trước nó là tính từ thì phán đoán là so sánh. Có trường hợp nó là chữ đệm không đọc thành tiếng, nhưng riêng ở nghĩa so sánh thì nhất định phải đọc thành yori, và điểm này hay bị hỏi.

Dạng 莫如〜 đọc là 〜に如くは莫し (... ni shiku wa nashi), nghĩa là không gì sánh bằng, tức đó là thứ tốt nhất; đây là cú pháp so sánh bậc nhất. Vì có từ phủ định 莫 nên cái bẫy điển hình là đọc nhầm thành lời cấm đoán rằng đừng học. Hãy lấy nghĩa của 如く (shiku, sánh kịp) làm lõi và liên hệ với câu 百聞は一見に如かず, đọc hyakubun wa ikken ni shikazu, thì sẽ không quên.

Dạng 不如A đọc là Aに如かず (A ni shikazu), nghĩa là không sánh bằng A, tức rốt cuộc là đề cao A; đây là cú pháp so sánh. Nếu bị mặt chữ phủ định kéo đi rồi dịch thành đừng về thì là đọc ngược hẳn. Hãy nhớ khuôn qua câu 百聞不如一見 và xử lý máy móc rằng thứ đứng sau 不如 mới là thứ được cho là hơn.

Khuôn 与其A寧B đọc là 其のAせんよりは寧ろBせん (sono A sen yori wa mushiro B sen), là cú pháp lựa chọn: đem A và B ra so rồi chọn B. Cạm bẫy lớn nhất là đọc chữ 与 thành と hay ともに (to, tomo ni), khiến toàn bộ cấu trúc sụp đổ. Chỉ cần nắm rằng hành động đặt sau chữ 寧ろ (mushiro) mới là phía được chọn thì câu hỏi đối chiếu nội dung cũng không còn phân vân. Đây là cú pháp tạo khoảng cách mà cả người khá cũng hay đọc sai, nên hãy đọc thành tiếng cả khuôn cho thuộc.

孰若, đọc いづれぞ (izure zo), cũng như 孰与, là cú pháp so sánh và lựa chọn: đặt A và B cạnh nhau rồi hỏi bên nào hơn, và thường dùng trong mạch văn thực chất là đề cao B. Còn 不若, nghĩa là không sánh bằng, lại là lối so sánh mang tính khẳng định dứt khoát, và khác biệt với 孰若 vốn mang hình thức câu hỏi chính là điều được hỏi. Cũng nên xác nhận thêm rằng riêng chữ 孰, đọc いづれ hoặc たれ (izure, tare), cũng là từ để hỏi về sự lựa chọn.

蓋し ở đầu câu là phó từ mở lời, nêu vấn đề kèm sắc thái suy đoán, nghĩa là thiết nghĩ, có lẽ. Đừng để bị kéo theo nghĩa thực của chữ này là cái nắp, che đậy. Ngoài ra 蓋 còn có cách dùng gần với lối đọc hai lần để khuyên mời, đọc là なんぞ〜ざる (nanzo ... zaru, sao không làm điều đó đi), giống hệt chữ 盍, và các trường tốp trên hay hỏi cách phân biệt theo mạch văn.

所以, đọc ゆゑん (yuen), là từ ghép quan trọng, diễn tả lý do, nguyên do làm việc gì, hoặc phương tiện để làm việc gì. Đọc tách rời 所 và 以 thành tokoro wo motte là sai. Vì đề trắc nghiệm quen thuộc là bắt phân biệt với 是以 (koko wo motte) dẫn ra kết quả và 於是 (koko ni oite) chuyển cảnh, nên hãy sắp xếp cả ba từ thành một bộ.

是以 đọc là ここをもって (koko wo motte), là từ nối tiếp nhận nội dung phía trước rồi dẫn ra kết quả, kết luận, nghĩa là vì lẽ đó, cho nên. Dạng 以是 cũng được dùng đồng nghĩa. Nó dễ lẫn cả về cách đọc lẫn chức năng với 於是, đọc koko ni oite nghĩa là thế rồi, nên đề hay hỏi sự tương ứng giữa trật tự chữ và từ dịch. Học chung bộ ba với 所以 (yuen) chỉ lý do là cách hiệu quả.

於是 đọc là ここにおいて (koko ni oite), là từ nối đưa câu chuyện sang cảnh tiếp theo, nghĩa là thế rồi, thế là. Lẫn với 是以, đọc koko wo motte nghĩa là cho nên, chính là cái bẫy hay gặp nhất; hãy phân biệt bằng chức năng: 於是 là chuyển cảnh, còn 是以 là nhân quả. Nó cũng là dấu mốc để nắm mạch triển khai của các bài tự sự nên rất quan trọng cả về mặt đọc hiểu.

Khuôn A且すら〜、況んやBをや là lối dìm rồi nâng: nêu trước cái A ở mức thấp để hạ xuống, rồi nhấn mạnh rằng với B thì càng phải như vậy. Điểm mấu chốt là ở phần 況んや〜をや người ta không lặp lại vị ngữ, nên khi dịch phải tự bổ sung ý càng phải như thế. Nhận ra được sự hô ứng giữa すら, 且つ và 況んや hay không sẽ tạo ra khoảng cách; đây là cú pháp quan trọng bậc nhất, hay gặp cả ở tự luận lẫn trắc nghiệm. Đừng hiểu nhầm chữ をや ở cuối câu thành câu hỏi.

Dạng 不啻〜, đọc ただに〜のみならず (tada ni ... nomi narazu), là khuôn thêm chồng: phủ định chữ giới hạn 啻, cũng như 唯 và 独, để nói rằng không chỉ có thế mà còn thêm nữa. Khác biệt với khuôn giới hạn 唯だ〜のみ có thể phán đoán máy móc bằng việc phía trên có từ phủ định hay không. Các dạng 非独〜 và 不唯〜 cũng cùng một khuôn. Phân biệt giới hạn với thêm chồng là chỗ tạo khoảng cách rất hay gặp, và bỏ sót từ phủ định sẽ dẫn tới mất điểm chí mạng.

Dạng 唯〜のみ, cũng viết bằng 惟, 只 hay 独, là khuôn giới hạn, giới hạn phạm vi với nghĩa chỉ có thế mà thôi. Khuôn khi viết kakikudashi là bổ sung chữ のみ (nomi) ở cuối câu, và các chữ 耳, 已, 爾 cũng được đọc là nomi ở cuối câu. Vì hễ phía trên thêm 不 hay 非 thì nó chuyển thành khuôn thêm chồng, nên tập thói quen kiểm tra có hay không có từ phủ định sẽ giúp tránh mất điểm.