Năng lực nắm bắt cấu trúc

Số trang sách còn lại, số tiền còn lại sau khi mua hộp cơm và số người còn ngồi thêm được, cả ba đều giải bằng một phép trừ theo dạng toàn thể trừ đi bộ phận: 300−120=180 trang, 1000−380=620 yên, 45−28=17 người. Riêng bài bánh mì là phép nhân theo dạng lượng của một đơn vị nhân số đơn vị, 80×6=480 yên, nên khác kiểu. Đừng nhìn đề tài hay độ lớn của các con số, chỉ nhìn dấu phép tính và vai trò của từng số.

Nước ngọt, ô tô và trứng đều là phép nhân theo dạng lượng của một đơn vị nhân số đơn vị: 120×7=840 yên, 60×3=180 km, 12×5=60 quả. Vận tốc 60 km/giờ chính là lượng ứng với một giờ, nên bài quãng đường cũng nằm trong cùng một dạng. Riêng bài giấy màu là phép chia theo dạng toàn thể chia cho số phần, 84÷7=12 tờ, nên khác dạng với ba bài nhân kia.

Kẹo, nước và tiền đều là phép chia đều theo dạng toàn thể chia cho số phần bằng lượng của một phần: 96÷8=12 viên, 72÷6=12 L, 540÷4=135 yên. Đơn vị của đáp số vẫn là viên, L, yên, tức giữ nguyên đơn vị của toàn thể. Riêng ruy băng là phép chia theo dạng toàn thể chia cho lượng của một đơn vị bằng số đơn vị: 150÷25=6 đoạn, và đơn vị của đáp số đổi thành đoạn. Chỗ phân ranh là số chia đóng vai trò số phần hay lượng của một đơn vị.

Dây thừng, bánh takoyaki và thẻ đều là phép chia theo dạng toàn thể chia cho lượng của một đơn vị bằng số đơn vị: 24÷3=8 đoạn, 36÷4=9 đĩa, 63÷7=9 người. Đáp số đều là một số lượng đơn vị. Riêng bài viên bi là phép chia đều theo dạng toàn thể chia cho số phần bằng lượng một phần, 95÷5=19 viên. Cùng một phép chia nhưng số chia là lượng của một đơn vị hay là số người thì dạng bài đã khác.

Bài mẫu lấy dung tích đầy trừ đi lượng đang có, tức dạng toàn thể trừ bộ phận: 500−180=320 L. Cùng dạng đó là bài quãng đường, 12−5=7 km. Ba bài còn lại đều là phép nhân theo dạng lượng của một đơn vị nhân số đơn vị: 150×4=600 yên, 6×7=42 cây, 40×2=80 km. Đề tài thì mỗi bài một kiểu là nước, quãng đường, bánh kem, bút và xe buýt, nhưng xét theo cấu trúc thì chỉ bài quãng đường mới cùng nhóm với bài mẫu.

Số tiền được giảm, số người đến dự và phần đất sét đã dùng đều là phép nhân, vì đã biết lượng gốc rồi lấy lượng gốc nhân tỉ lệ: 800×0,3=240 yên, 200×0,7=140 người, 1500×0,2=300 g. Riêng bài số học sinh thì đi ngược lại, từ 160 người ứng với tỉ lệ mà tìm ra lượng gốc, thành phép chia 160÷0,4=400 người. Việc đã biết lượng gốc hay chưa quyết định nhân hay chia.

Giá bán, số học sinh toàn trường và lượng nước ban đầu đều là phép chia theo dạng lượng ứng với tỉ lệ chia cho tỉ lệ bằng lượng gốc: 600÷0,3=2000 yên, 150÷0,25=600 người, 96÷0,8=120 L. Bài còn lại thì lượng gốc 1200 yên đã biết sẵn, chỉ cần tìm phần ứng với 45%, tức lấy lượng gốc nhân tỉ lệ: 1200×0,45=540 yên. Cái phải tìm là lượng gốc hay là bộ phận sẽ quyết định dạng bài.

Bài mẫu là dạng lượng của một đơn vị nhân số đơn vị, 2×9=18 kg. Cùng dạng đó là bài phát giấy, 4×11=44 tờ. Ba bài còn lại đều là phép chia theo dạng toàn thể chia cho lượng của một đơn vị bằng số đơn vị: 180÷20=9 đoạn, 45÷3=15 ghế, 300÷25=12 ngày. Bài nào cũng có lượng ứng với một đơn vị, nhưng đem nhân nó lên hay đem toàn thể chia cho nó mới là chỗ tách cấu trúc.

Trong ba đại lượng quãng đường, vận tốc và thời gian, thì ba bài đi bộ, đi 80 m/phút và tàu đều là phép chia theo dạng quãng đường chia vận tốc bằng thời gian, tức hỏi thời gian: 12÷4=3 giờ, 1200÷80=15 phút, 450÷15=30 giây. Riêng bài xe hơi là phép nhân theo dạng vận tốc nhân thời gian bằng quãng đường, tức hỏi quãng đường, 50×2=100 km. Bài về vận tốc đổi dạng tùy theo trong ba đại lượng ấy ta phải tìm cái nào.

Ba bài ô tô, 600 m và 1200 m đều theo dạng quãng đường chia thời gian bằng vận tốc: 150÷3=50 km/giờ, 600÷5=120 m/phút, 1200÷8=150 m/phút, cái phải tìm đều là vận tốc. Riêng bài 6 km/giờ theo dạng quãng đường chia vận tốc bằng thời gian, 18÷6=3 giờ, cái phải tìm là thời gian. Cùng một phép chia nhưng lấy gì chia cho gì lại khác nên thuộc nhóm khác.

Điểm trung bình, số km trung bình mỗi ngày và chiều cao trung bình đều là phép chia theo dạng tổng chia số phần bằng trung bình: 410÷5=82 điểm, 36÷4=9 km, 1288÷8=161 cm. Riêng bài trứng thì đã biết sẵn số trung bình, nên là phép nhân theo dạng trung bình nhân số phần bằng tổng, 60×12=720 g. Thấy bài về trung bình thì đừng vội đóng đinh là phép chia, hãy xem cái gì đã biết và cái gì phải tìm.

Kẹo, tiền và sữa đều theo kiểu trừ trước rồi chia sau: (60−12)÷8=6 viên, (500−120)÷4=95 yên, (24−4)÷5=4 L. Bài nào cũng lấy phép trừ ra phần còn lại trước rồi mới đem chia. Riêng bài quýt theo kiểu nhân trước rồi trừ sau, 1000−90×7=370 yên, tức tính tiền hàng bằng phép nhân trước rồi mới trừ. Bài hai bước thì nhóm nhau theo việc phép tính nào được làm trước.

Tiền, khối lượng và hình chữ nhật đều thuộc dạng cho biết tổng và hiệu rồi tìm số lớn, dùng công thức tổng cộng hiệu rồi chia đôi: (3000+400)÷2=1700 yên, (50+6)÷2=28 kg, (34+4)÷2=19 cm. Riêng bài bút và tẩy thì hai giá trị đã biết sẵn, chỉ cần một phép trừ 280−120=160 yên. Chỗ phân ranh là có phải khôi phục từng giá trị từ tổng và hiệu hay không.

Bài mẫu là dạng toàn thể chia cho lượng của một đơn vị bằng số đơn vị, 18÷3=6 đoạn. Cùng dạng đó là bài xe, 40÷5=8 xe, và đáp số mang đơn vị đếm là chiếc xe. Ba bài còn lại là phép chia đều theo dạng toàn thể chia cho số phần bằng lượng một phần: 144÷12=12 cái, 96÷6=16 cm, 3000÷6=500 yên, đáp số vẫn giữ nguyên đơn vị của toàn thể.

Bài mẫu theo dạng lượng ứng với tỉ lệ chia cho tỉ lệ bằng lượng gốc, 96÷0,3=320 trang. Cùng dạng đó là bài doanh thu, 28÷0,4=70 vạn yên. Ba bài còn lại đều đã biết sẵn lượng gốc, chỉ việc lấy lượng gốc nhân tỉ lệ: 2500×0,2=500 yên, 60×0,35=21 người, 800×0,15=120 mL. Hãy nhìn xem cái phải tìm là lượng gốc hay là bộ phận.

Chợ phiên, nhà máy và số khách tham quan đều kết câu bằng lối khẳng định dứt khoát là đã họp, đang chế tạo, đã ít hơn, tức là thuật lại đúng sự việc đã xảy ra hoặc trạng thái hiện tại. Riêng câu về công trình đặt ở cuối câu một lối phỏng đoán, nói về chuyện phía trước còn chưa kiểm chứng được. Đề tài có khác nhau đến đâu thì chỉ cần nhìn cuối câu là khẳng định hay phỏng đoán là đã tách được nhóm.

Bãi gửi xe, cuộc họp và thời gian đọc sách đều là câu nêu ý kiến, chứa phán đoán hay chủ trương của người viết qua các lối nói tôi nghĩ nên, có lẽ nên, cần phải. Riêng câu về lượng mưa chỉ nêu một con số bằng lối khẳng định, không có chỗ nào lọt vào suy nghĩ của người viết. Lối nói cần phải tuy kết câu bằng dạng khẳng định nhưng vẫn chứa từ chỉ sự nên làm nên vẫn thuộc phía ý kiến. Đừng chỉ nhìn dạng cuối câu, hãy xem có từ ngữ đánh giá hay bắt buộc lộ ra hay không.

Ba câu đặt nguyên nhân lên trước là tuyết rơi dày, không đặt được chỗ, linh kiện không về kịp, rồi nối bằng vì hoặc do mà nói kết quả ở sau, tức trật tự nguyên nhân rồi đến kết quả. Chỉ một câu đặt kết quả mất mùa lên trước và khẳng định dứt khoát, sau đó mới dùng cụm bởi vì để giải thích nguyên nhân, tức trật tự kết quả rồi đến nguyên nhân, ngược lại với ba câu kia.

Ba câu nói dứt một câu về kết quả hay hành động trước rồi mới thêm lý do phía sau bằng các cụm bởi, bởi vì, tức trật tự kết quả rồi đến nguyên nhân. Chỉ một câu đặt nguyên nhân là số lượt hỏi han tăng lên lên trước, nối bằng vì rồi mới nói kết quả, tức trật tự nguyên nhân rồi đến kết quả. Chỉ cần nhìn lý do nằm ở trước hay ở sau là đủ.

Câu mẫu đặt nguyên nhân là đường tắc lên trước rồi nối sang kết quả, tức trật tự nguyên nhân rồi đến kết quả. Chỉ câu về tài liệu là cùng dạng, phần trước cụm do là nguyên nhân và phần sau là kết quả. Ba câu còn lại đều nói dứt kết quả trước rồi mới đặt lý do ra sau bằng cụm bởi, trật tự ngược lại.

Các trường trung học phổ thông Nhật Bản, lớp trẻ và thư viện đều là những câu gộp nhiều đối tượng lại để nói về một xu hướng, tức là lời khái quát. Chỉ câu mở đầu bằng chẳng hạn là nêu một trường hợp riêng lẻ, ngôi trường tôi đang học, tức là ví dụ cụ thể. Nhóm được tách theo việc phạm vi nói tới là toàn thể hay chỉ một sự việc.

Ba câu nêu đích danh một cửa hiệu là tiệm bánh mì trước ga, hiệu sách ở thị trấn bên, quán cà phê gần nhà, tức là các ví dụ cụ thể. Chỉ một câu gộp nhiều cửa hiệu lại bằng cụm các cửa hiệu trong khu phố buôn bán để nói về xu hướng, tức là lời khái quát. Manh mối nhận ra là thứ được nói tới là một trường hợp riêng lẻ hay là toàn thể.

Ba câu dùng các lối nói trường hợp, nếu thì, nếu không có, để nêu ra điều chỉ xảy ra khi một việc nào đó thành hiện thực, tức là câu có điều kiện. Chỉ một câu không có từ ngữ nêu điều kiện nào cả, nó khẳng định dứt khoát một điều luôn đúng, tức là lời giải thích vô điều kiện. Chỉ cần nhìn có từ chỉ điều kiện hay không là đủ.

Ba câu không mang từ ngữ nêu điều kiện nào, chúng khẳng định dứt khoát như những điều luôn đúng, tức là câu vô điều kiện. Chỉ một câu đặt điều kiện nếu có sự đồng ý và nói về điều chỉ thành lập khi điều kiện đó được thỏa mãn. Nội dung có quan trọng hay câu có dài hay không đều không liên quan, chỉ có việc có mệnh đề điều kiện hay không mới tách nhóm.

Câu mẫu nêu điều kiện bằng lối nói nếu thì, và nói về điều chỉ xảy ra khi điều kiện ấy thành lập. Cùng dạng đó chỉ có câu đặt điều kiện trường hợp đã đủ số người. Ba câu còn lại không có từ ngữ nêu điều kiện, chúng khẳng định dứt khoát về giờ mở cửa, nơi phát đơn và vị trí bãi đỗ xe, tức là lời giải thích vô điều kiện.

Ba câu dùng các lối nói tôi muốn, tôi định, tôi nghĩ mình sẽ, tức là nói về điều chính người viết sắp làm, thuộc loại câu nêu ý định hay mong muốn. Chỉ một câu kết bằng lời mời gọi xin hãy, và người thực hiện hành động là người đọc chứ không phải người viết, tức là câu nhờ vả. Hãy nhìn xem đó là câu mà ai sẽ hành động.

Ba câu dùng các lối xin hãy, xin vui lòng, phải, tức là câu nhờ vả hoặc chỉ thị, yêu cầu người đọc hành động. Chỉ một câu nói về dự định của chính người viết, thuộc loại câu nêu ý định, và không đòi hỏi gì ở người đọc. Chỉ cần xem cuối câu có phải dạng nhờ vả hay mệnh lệnh hay không là tách được ngay.

Ba câu dùng các cặp trước hết rồi tiếp đó, đầu tiên rồi sau đó, trước tiên rồi tiếp theo, đặt hai hành động của cùng một người theo trật tự thời gian, tức là câu chỉ trình tự. Chỉ một câu lấy hai đối tượng khác nhau là anh và em rồi dùng chữ còn để chỉ ra chỗ khác nhau, tức là câu đối chiếu, và nó không nói gì về trước sau theo thời gian.

Ba câu về hàng hóa với giá cả, công ty A với công ty B, năm ngoái với năm nay đều dùng chữ nhưng hoặc chữ còn để đặt hai sự việc cạnh nhau và chỉ ra chỗ khác nhau, tức là câu đối chiếu. Riêng câu về phong bì dùng cụm sau đó để đặt hai hành động theo trật tự thời gian, không hề so sánh gì.

Câu mẫu nối một ưu điểm là nhẹ với một nhược điểm là độ bền không cao bằng chữ nhưng, đặt cạnh nhau hai mặt của cùng một vật để so, tức là câu đối chiếu. Cùng dạng đó là câu về từ điển điện tử, đặt cạnh nhau hai mặt là số từ thu thập và tốc độ hoạt động. Ba câu còn lại đều dùng vì hoặc do để nối nguyên nhân với kết quả, tức là câu nhân quả, không hề so sánh.