Quan hệ hai từ và nghĩa của từ

Chuẩn bị và sửa soạn đều có nghĩa là lo liệu mọi thứ từ trước, nên là hai từ đồng nghĩa. Biện pháp và phương pháp cũng đồng nghĩa: cả hai đều chỉ cách làm để đạt được mục đích. Thu nhập : chi tiêu là trái nghĩa; trái cây : quả quýt là bao hàm (trái cây chứa quả quýt); đậu phụ : đậu nành là quan hệ sản phẩm với nguyên liệu.

Nhu cầu và cung ứng là hai đầu của cùng một trục, nên trái nghĩa nhau. Quyền lợi và nghĩa vụ cũng trái nghĩa: phủ định bên này thì rơi về phía bên kia. Sứ mệnh : nhiệm vụ là đồng nghĩa; côn trùng : con chuồn chuồn là bao hàm; rượu vang : quả nho là sản phẩm với nguyên liệu.

Đàn piano là một loại nhạc cụ, nên đây là quan hệ bao hàm với vế trái là từ bao trùm. Cục tẩy cũng là một loại văn phòng phẩm, khớp cả về chiều: vế trái là từ bao trùm. Tán thành : đồng ý là đồng nghĩa; tích cực : tiêu cực là trái nghĩa; rượu sake : gạo là sản phẩm với nguyên liệu.

Khuyết điểm và nhược điểm đều chỉ chỗ còn thiếu sót, nên đồng nghĩa. Tương lai và mai sau cũng đồng nghĩa: cả hai đều chỉ quãng thời gian sắp tới. Sản xuất : tiêu thụ là trái nghĩa; loài chim : chim sẻ là bao hàm; bơ : sữa bò là sản phẩm với nguyên liệu.

Chủ quan và khách quan trái nghĩa nhau. Cụ thể và trừu tượng cũng trái nghĩa, là hai đầu của cách nhìn nhận sự vật. Cuộc đời : trọn đời là đồng nghĩa; môn bóng : bóng chuyền là bao hàm; tương miso : đậu nành là sản phẩm với nguyên liệu.

Chim sẻ là một loại chim, nên đây là quan hệ bao hàm với vế trái là từ hẹp hơn. Hoa tulip cũng là một loại hoa, khớp cả về chiều. Đồ nội thất : tủ quần áo tuy cũng là bao hàm nhưng vế trái là từ bao trùm nên ngược chiều. Thận trọng : khinh suất là trái nghĩa; tơ lụa : kén tằm là sản phẩm với nguyên liệu.

Đậu phụ là thứ khác được chế biến từ đậu nành, nên đây là quan hệ sản phẩm với nguyên liệu. Không thể nói "đậu phụ là một loại đậu nành", nên không phải bao hàm. Hai từ này cũng không gần nghĩa và cũng không trái nghĩa nhau.

Trật tự là trạng thái ngăn nắp, hỗn loạn là trạng thái rối tung, hai từ nằm ở hai đầu của cùng một trục nên trái nghĩa nhau. Đây không phải quan hệ nguyên liệu, cũng không phải nghĩa gần nhau, cũng không phải bao hàm kiểu "là một loại của".

Đóng góp và cống hiến đều là dốc sức để giúp ích, nên đồng nghĩa. Phiền phức và rắc rối cũng đồng nghĩa: cả hai đều chỉ việc tốn công và gây khó chịu. Ấm áp : giá lạnh là trái nghĩa; hành tinh : sao Hỏa là bao hàm; đồ gốm : đất sét là sản phẩm với nguyên liệu.

Thúc đẩy là tác động cho tiến lên, kìm hãm là ghìm lại, hai từ trái nghĩa nhau. Đậm đặc và loãng nhạt cũng là hai đầu của độ đậm nên trái nghĩa. Nghề nghiệp : giáo viên là bao hàm; bại lộ : bị phát giác là đồng nghĩa; chả cá kamaboko : thịt cá là sản phẩm với nguyên liệu.

Đàn violin là một loại nhạc cụ dây, nên là bao hàm với vế trái là từ bao trùm. Đường cũng là một loại gia vị nên khớp cả về chiều. Ngọn ngành : chi tiết là đồng nghĩa; thực chất : hình thức là trái nghĩa; giấy washi : cây dó kozo là sản phẩm với nguyên liệu.

Tin tức và tăm hơi đều chỉ những gì cho biết tình hình của một người, nên đồng nghĩa. Tinh thông và am hiểu tường tận cũng đồng nghĩa: cả hai đều là biết rất rõ. Triều xuống : triều lên là trái nghĩa; loài thú có vú : cá voi là bao hàm; vải cotton : bông thô là sản phẩm với nguyên liệu.

Tương đối là thứ chỉ thành lập trong quan hệ với cái khác, tuyệt đối là thứ không thể đem so với cái gì, nên trái nghĩa. Sơ suất là lỡ tay không chủ ý, cố ý là biết mà vẫn làm, cũng trái nghĩa. Quá trình diễn biến : sự chuyển biến là đồng nghĩa; văn học : tiểu thuyết là bao hàm; thạch konjac : củ konjac là sản phẩm với nguyên liệu.

Phỏng đoán và suy đoán đều là ước chừng khi chưa nắm rõ sự tình, nên đồng nghĩa. Đơn giản và phức tạp là hai đầu của mức độ rắc rối nên trái nghĩa. Vậy cặp trước đồng nghĩa, cặp sau trái nghĩa.

Cái kéo là dụng cụ dùng để cắt, vế phải là từ chỉ chức năng, nên đây là quan hệ công dụng. Nhiệt kế cũng là dụng cụ dùng để đo. Chó : mèo là đồng loại (đều là động vật); kim : chỉ là một bộ đôi; bơ : sữa bò là sản phẩm với nguyên liệu.

Rượu vang được làm ra từ quả nho nên là quan hệ nguyên liệu. Cửa giấy shoji cũng được làm ra từ giấy. Bút chì : việc viết là công dụng; quả quýt : quả táo là đồng loại; cung : tên là một bộ đôi.

Bóng chày và bóng đá cùng thuộc một từ bao trùm là môn bóng, nên là đồng loại. Cây thông và cây tuyết tùng cũng cùng thuộc từ bao trùm là cây thân gỗ. Máy hút bụi : việc dọn dẹp là công dụng; tơ lụa : kén tằm là nguyên liệu; con dấu : mực đóng dấu là một bộ đôi.

Kim và chỉ không có từ bao trùm chung, phải có đủ cả hai mới khâu được, nên là một bộ đôi. Cung và tên cũng vậy, chỉ một thứ thì không dùng được. Kính hiển vi : việc quan sát là công dụng; rượu sake : gạo là nguyên liệu; văn phòng phẩm : cục tẩy là bao hàm.

Chất tẩy rửa là thứ dùng để làm sạch, vế phải là từ chỉ chức năng, nên là quan hệ công dụng. Tủ lạnh cũng là thứ dùng để bảo quản. Quả quýt : quả táo là đồng loại; đậu phụ : đậu nành là nguyên liệu; con dấu : mực đóng dấu là một bộ đôi.

Chả cá kamaboko được làm ra từ thịt cá nên là quan hệ nguyên liệu. Đồ gốm cũng được làm ra từ đất sét. Cái phanh : việc hãm tốc là công dụng; bác sĩ : giáo viên là đồng loại vì cùng thuộc từ bao trùm là nghề nghiệp; bàn cờ vây : quân cờ vây là một bộ đôi.

Đàn violin và đàn cello cùng thuộc từ bao trùm là nhạc cụ dây, nên là đồng loại. Lúa mì và lúa mạch cũng cùng thuộc từ bao trùm là cây lương thực họ mạch. Lò sưởi : việc sưởi ấm là công dụng; tương miso : đậu nành là nguyên liệu; cái trống : dùi trống là một bộ đôi.

Quan trắc là từ chỉ chức năng, còn kính viễn vọng là dụng cụ dùng cho việc đó, nên đây là quan hệ công dụng. Kính viễn vọng không được làm ra từ việc quan trắc, không cùng nhóm với việc quan trắc, và cũng không phải thứ phải có đủ đôi mới dùng được.

Con dấu và mực đóng dấu phải có đủ cả hai mới đóng được dấu, nên là một bộ đôi. Con dấu không phải là một loại mực đóng dấu, không được làm ra từ mực đóng dấu, và cũng không trái nghĩa với nó.

Bình chữa cháy là dụng cụ dùng để chữa cháy, vế phải là từ chỉ chức năng, nên là quan hệ công dụng. Cái thước cũng là dụng cụ dùng để đo. Màu vàng : màu xanh lá là đồng loại vì cùng thuộc từ bao trùm là màu sắc; thạch konjac : củ konjac là nguyên liệu; bàn cờ vây : quân cờ vây là một bộ đôi.

Tơ lụa được dệt từ sợi rút ra từ kén tằm nên là quan hệ nguyên liệu. Giấy washi cũng được làm từ sợi của cây dó kozo. Kính hiển vi : việc quan sát là công dụng; thơ tanka : thơ haiku là đồng loại vì cùng thuộc từ bao trùm là thơ có luật cố định; cái trống : dùi trống là một bộ đôi.

Thơ tanka và thơ haiku cùng thuộc từ bao trùm là thơ có luật cố định, nên là đồng loại. Đồng và sắt cũng cùng thuộc từ bao trùm là kim loại. Dao bếp : việc cắt gọt là công dụng; đường : cây mía là nguyên liệu; con dấu : mực đóng dấu là một bộ đôi.

Vải cotton là tấm vải dệt ra từ bông thô nên là quan hệ nguyên liệu. Quả quýt và quả táo cùng thuộc một từ bao trùm là trái cây nên là đồng loại, không thứ nào là vật liệu của thứ kia.

割愛 viết bằng hai chữ có nghĩa là "cắt bớt cái mình yêu quý", tức là dứt khoát buông bỏ hay lược đi thứ mà mình vẫn thấy tiếc. Từ này vốn không dùng cho việc bỏ đi thứ không cần, nên phương án "vứt bỏ những thứ không cần đến" là sai. Từ này cũng không có nghĩa giữ lại hay chọn lọc phân loại.

杞憂 bắt nguồn từ điển tích người nước Kỷ lo trời sập, nên chỉ nỗi lo vô ích. Khắc sâu trong lòng là 銘記 (meiki); nhìn xa và chuẩn bị trước là 用心 (yōjin); thương cảm cho người khác là 同情 (dōjō), đều là nghĩa của những từ khác.

示唆 là ám chỉ, không nói thẳng mà gợi cho người ta tự nhận ra. Nói mạnh để người ta nghe theo là 説諭 (setsuyu); ra lệnh rõ ràng là 指示 (shiji) hay 命令 (meirei); hỏi ý kiến đối phương là 諮問 (shimon), không từ nào trong đó là nghĩa của 示唆.

Chữ 迭 có nghĩa là "thay đổi", nên 更迭 là thay người đang ở một vị trí. Lập chức vụ mới là 新設 (shinsetsu); kiêm hai phần việc là 兼務 (kenmu); tạm rời chức để nghỉ là 休職 (kyūshoku), đều là những từ khác.

静観 (seikan) gồm chữ "tĩnh" và chữ "quan", nghĩa là lặng lẽ đứng nhìn, đúng với nội dung đề bài. 黙殺 (mokusatsu) là làm ngơ, không thèm đếm xỉa; 観念 (kannen) là buông xuôi và chấp nhận; 随行 (zuikō) là đi theo tháp tùng. Không từ nào trong ba từ đó chứa ý dõi theo.

気を置く nghĩa là giữ kẽ, phải để ý giữ ý tứ với người khác. Ở đây là "không phải giữ kẽ", tức là người mà ta có thể cởi mở thoải mái. Cách hiểu "không thể tin tưởng" là nghĩa ngược lại và là lỗi dùng sai rất phổ biến trong tiếng Nhật.

Chữ ならず gắn với 人のため và có nghĩa là "không chỉ vì người khác". Vậy câu này dạy rằng lòng tốt rồi sẽ quay về với chính mình. Cách hiểu "lại hóa ra làm hại người đó" là do gắn sai thành phần của câu, và là lỗi dùng sai thường gặp.

Thứ bị thiếu ở đây là bản thân phần việc, chứ không phải năng lực của người. Khi năng lực không đủ thì phải dùng 力不足 (chikarabusoku). Thiếu người là 人手不足 (hitodebusoku), còn chùn bước là 尻込み (shirigomi).

Câu này bắt nguồn từ một câu thơ cổ: hòn đá thô ở ngọn núi khác vẫn dùng để mài ngọc của mình được. Việc lấy điều hay của người làm gương thì dùng từ khác như 亀鑑 (kikan); còn 他山の石 chỉ dùng cho việc lấy cái dở của người làm điều răn mình. Từ này cũng không có nghĩa vô dụng hay không liên quan.

Thành ngữ này xuất phát từ điển tích người nước Ngô và người nước Việt vốn thù địch lại cùng ngồi chung một con thuyền. Vì tiền đề là hai bên không ưa nhau nên các cách giải thích "hợp ý nhau" hay "cùng một mục tiêu" đều không đúng. Dấn thân vào nơi nguy hiểm là ý của thành ngữ 虎穴に入る (koketsu ni iru).

Nghĩa mặt chữ là thay xương đoạt thai, tức lấy tác phẩm của người đi trước làm nền rồi biến thành cái của riêng mình. Bê nguyên xi thì gọi là 剽窃 (hyōsetsu), đạo văn, và được phân biệt rõ với 換骨奪胎. Thành ngữ này không có nghĩa làm việc quần quật, cũng không có nghĩa thay đổi thể trạng.

Hình ảnh ở đây là đứng giữa vùng sương mù dày đặc trải năm dặm, nên thành ngữ chỉ trạng thái không nhìn ra hướng đi. Chữ ở đây là 霧中 (giữa sương mù) chứ không phải 夢中 (mê mải), nên không mang nghĩa quên cả bản thân. Nó cũng không nói về việc đi đường xa hay việc nghĩ ngợi đến không bước nổi.

Cả chữ 敷 lẫn chữ 衍 đều mang nghĩa trải rộng ra, nên 敷衍 là mở rộng nội dung ra mà giảng giải. Nói ngắn gọn lại là 要約 (yōyaku), tóm tắt; đảo thứ tự là 倒置 (tōchi), đều là thao tác ngược lại hoặc khác hẳn. Chỉ nêu kết luận thì là 断定 (dantei), khẳng định.