Thiết kế thông tin và cơ sở dữ liệu

Gần kề là tư tưởng đặt các yếu tố liên quan lại gần và tách xa các yếu tố không liên quan, để chỉ nhìn là thấy được nhóm. Căn hàng là làm cho vị trí và mép các yếu tố thẳng hàng, lặp lại là dùng đi dùng lại cùng một kiểu trình bày cho các yếu tố cùng vai trò, tương phản là làm rõ sự chênh lệch mức độ quan trọng; đều không phải cách tạo khối thống nhất.

Signifier là manh mối giúp người dùng nhận ra cách thao tác, như nút bấm nổi khối trông có vẻ bấm được hay tay nắm cửa kéo. Usability là mức độ dễ sử dụng, accessibility là mức độ mà ai cũng có thể sử dụng, còn persona chỉ hình tượng người dùng điển hình được giả định khi thiết kế.

Universal design là tư tưởng thiết kế ngay từ đầu cho đa dạng người dùng đều dùng được, chứ không phải làm riêng cho từng nhóm nhất định. Phương án 2 là lối nghĩ chuẩn bị đồ chuyên dụng riêng, trái với định nghĩa; phương án 3 là thiết kế chỉ coi trọng hiệu suất, phương án 4 là thiết kế coi trọng thẩm mỹ; đều không thể hiện sự quan tâm tới người dùng đa dạng.

Văn bản thay thế truyền đạt nội dung hình ảnh bằng chữ, nên thông tin đến được cả người dùng phần mềm đọc màn hình. Phương án 1 khiến chữ thành hình ảnh, không đọc thành tiếng và không đổi cỡ chữ được nên không thích hợp; phương án 2 chưa quan tâm tới khác biệt cá nhân trong cảm nhận màu sắc; phương án 3 không truyền đạt được nội dung cho người khiếm thính; đều phản tác dụng.

Cách cảm nhận màu sắc có khác biệt cá nhân, nên dùng kèm các manh mối ngoài màu thì ai cũng phân biệt được. Đỏ và xanh lá ở phương án 1 là ví dụ tiêu biểu về tổ hợp đặc biệt khó phân biệt; phương án 3 khiến chênh lệch độ sáng nhỏ, nét bị chìm vào nền không đọc được; phương án 4 với khác biệt màu tinh tế thì không nhận ra được; đều là những quan tâm không thích hợp.

Pictogram là ký hiệu bằng hình truyền đạt ý nghĩa không phụ thuộc ngôn ngữ; các ký hiệu chỉ dẫn tại Nhật được quy định trong JIS Z 8210. Infographics là cách trình bày thông tin nói chung một cách dễ hiểu bằng biểu đồ và hình minh họa, signifier là manh mối chỉ cách thao tác, diagram là hình biểu diễn các mối quan hệ bằng đường nét và hình khối.

Cấu trúc hóa là chia thông tin thành các khối ý nghĩa, thể hiện tầng bậc bằng tiêu đề để dễ tìm. Phương án 2 và 3 không hề sắp xếp, người đọc không nắm được toàn cảnh. Phương án 4 chỉ là chỗ ngắt về giao diện, cấu trúc không truyền được tới phần mềm đọc màn hình nên không thành cấu trúc hóa.

Nút radio là bộ phận mà trong các lựa chọn xếp cạnh nhau chỉ một mục được chọn; chọn mục khác thì lựa chọn trước bị bỏ. Hộp kiểm bật tắt độc lập từng mục nên có thể chọn nhiều hoặc không chọn, hộp văn bản là ô nhập chữ tự do, thanh cuộn là bộ phận di chuyển phạm vi hiển thị; đều không hợp với mục đích chọn duy nhất.

Hộp kiểm bật tắt độc lập từng mục, có thể không chọn mục nào hoặc chọn nhiều mục. Nút radio và menu thả xuống chọn một mục chỉ chọn được một nên không hợp với câu hỏi. Hộp văn bản là nhập tự do nên cách viết không thống nhất, khó tổng hợp.

Menu thả xuống bình thường chỉ chiếm chỗ một dòng, khi mở ra thì chọn được một mục từ danh sách, nên phù hợp với mục có nhiều lựa chọn. Nút radio chiếm chỗ theo số lựa chọn, hộp kiểm dành cho chọn nhiều nên không khớp điều kiện. Thanh tiến trình là phần hiển thị mức độ tiến triển của xử lý, không phải bộ phận nhập liệu.

UX chỉ toàn bộ trải nghiệm gồm cả cảm giác hài lòng và yên tâm, bên cạnh tính dễ dùng. Phương án 2 là mô tả về UI (giao diện người dùng), chỉ là một trong các yếu tố cấu thành UX; phương án 3 là một chỉ số đo hiệu suất thao tác, phương án 4 là mô tả về throughput; đều không phải định nghĩa của UX.

VUI là giao diện người dùng nhập và xuất bằng giọng nói, thao tác được cả khi tay hay mắt đang bận. GUI là phương thức thao tác bằng cách trỏ vào hình trên màn hình, CUI là phương thức thao tác bằng cách gõ lệnh chữ, còn API là cổng kết nối để các phần mềm gọi chức năng của nhau, không phải điểm tiếp xúc cho con người thao tác.

Check digit là phương pháp gắn chữ số kiểm tra vào mã, khi nhập thì tính lại theo cùng quy tắc và đối chiếu xem có khớp không để phát hiện lỗi. Kiểm tra định dạng xác nhận hình thức như số chữ số hay cách xếp ký hiệu, kiểm tra thứ tự xác nhận trật tự sắp xếp của dữ liệu, kiểm tra khoảng giá trị xác nhận độ lớn nhỏ của giá trị; đều không phải cơ chế gắn thêm chữ số.

Kiểm tra đối chiếu là so sánh với dữ liệu đúng được chuẩn bị riêng như bảng master để xác nhận giá trị đó có tồn tại hay không. Kiểm tra kiểu số chỉ xem có lẫn ký tự ngoài chữ số không, kiểm tra trùng lặp tìm việc nhập hai lần cùng một dữ liệu, kiểm tra khoảng giá trị xem giá trị có nằm trong giới hạn trên dưới không; đều không đối chiếu với master.

Kiểm tra khoảng giá trị xác nhận giá trị có nằm trong giới hạn trên dưới đã định hay không, nên loại được 130. Kiểm tra kiểu số chỉ xem có lẫn ký tự ngoài chữ số không, không phán định lớn nhỏ; kiểm tra thứ tự xem trật tự sắp xếp dữ liệu, kiểm tra trùng lặp xem có dữ liệu giống nhau hay không; đều không phán định được độ lớn của giá trị.

Nén không mất dữ liệu là phương thức mà giải nén ra hoàn toàn trùng khớp dữ liệu gốc, dùng cho dữ liệu không được phép sai lệch dù một bit như văn bản hay chương trình. Nén mất dữ liệu là phương thức bỏ bớt một phần thông tin để tăng tỷ lệ nén, không khôi phục về gốc được. Streaming là kỹ thuật vừa nhận vừa phát, archive là gộp nhiều tệp thành một; không phải phân loại phương thức nén.

JPEG là định dạng nén mất dữ liệu, bỏ bớt các thông tin con người khó nhận ra để giảm dung lượng, phù hợp lưu ảnh chụp. PNG và GIF đều là nén không mất dữ liệu, giải nén ra ảnh gốc. BMP về cơ bản không nén, lưu nguyên thông tin màu của từng điểm ảnh.

GIF là định dạng ảnh tĩnh nén không mất dữ liệu tối đa 256 màu, hỗ trợ nền trong suốt và hoạt hình đơn giản. Phương án 2 là JPEG nén mất dữ liệu với màu đầy đủ, phương án 3 là BMP không nén, phương án 4 là mô tả về PDF giữ nguyên bố cục; đều không phải đặc điểm của GIF.

PDF là định dạng văn bản điện tử hiển thị và in được với bố cục giữ nguyên, đã chuẩn hóa thành tiêu chuẩn quốc tế ISO 32000. CSV chỉ là dữ liệu chữ ngăn cách giá trị bằng dấu phẩy, không có định dạng trình bày; HTML thay đổi cách hiển thị theo kích thước màn hình và thiết lập; MP4 là định dạng video chứa hình và tiếng.

Streaming thực hiện song song việc nhận và phát nên thời gian chờ đến khi bắt đầu xem ngắn. Phương án 1 là mô tả về phát sau khi tải xuống, phương án 3 không phải là phương thức xem video, phương án 4 sai vì không nén thì lượng truyền thông còn tăng lên.

AR là kỹ thuật chồng hiển thị thông tin lên hình ảnh thực tế, bổ sung cho cách nhìn hiện thực. VR là kỹ thuật che khuất tầm nhìn thực tế và chỉ trình hiện không gian nhân tạo, MR là kỹ thuật hòa trộn thực và ảo để chúng tương tác lẫn nhau, CG là từ chỉ chung kỹ thuật tạo hình ảnh bằng máy tính.

MR là kỹ thuật hòa trộn thực và ảo, tạo trải nghiệm mà cả hai ảnh hưởng lẫn nhau. Phương án 2 là mô tả về VR vốn cách ly hiện thực, phương án 3 chỉ là truyền hình ảnh độ nét cao đơn thuần, phương án 4 là tạo hình bằng máy in 3D; đều không phải sự hòa trộn giữa không gian thực và vật thể ảo.

4K biểu thị số điểm ảnh theo chiều ngang khoảng 4.000, phổ biến là 3.840×2.160 điểm ảnh. 8K là gấp đôi cả chiều ngang lẫn chiều dọc, tức 7.680×4.320 điểm ảnh. Phương án 1 là số khung hình, phương án 2 là kích thước màn hình, phương án 3 là số màu; đều không liên quan đến định nghĩa của 4K.

DBMS ngoài điều khiển thực hiện đồng thời (điều khiển loại trừ) còn đảm nhận bảo vệ bí mật bằng quyền truy cập và khôi phục sau sự cố. Phương án 1 là kỹ thuật mã hóa truyền thông, phương án 3 là công việc gỡ lỗi và kiểm chứng, phương án 4 là vai trò của máy chủ thư hay phần mềm thư; đều không phải chức năng của DBMS.

Khóa chính dùng để xác định duy nhất một hàng, nên không được phép trùng giá trị và cũng không được phép rỗng. Kiểu dữ liệu không giới hạn ở số mà có thể là chuỗi ký tự, khóa phức hợp kết hợp nhiều cột cũng được chấp nhận, vị trí đặt cột cũng không có quy định; nên các phương án 1, 2, 4 đều không phải điều kiện.

Khóa ngoại chỉ được mang giá trị tồn tại trong khóa chính của bảng tham chiếu; điều này gọi là tính toàn vẹn tham chiếu. Phương án 2 là tác dụng của khóa chính hay ràng buộc duy nhất; cùng một mặt hàng được đặt nhiều lần là chuyện đương nhiên có. Phương án 3 sai vì việc xóa hàng đang được tham chiếu bị hạn chế; phương án 4 không liên quan đến tính toàn vẹn tham chiếu.

Chuẩn hóa là phương pháp thiết kế xóa bỏ tình trạng cùng một dữ liệu bị lưu trùng lặp nhiều nơi, ngăn bất thường khi cập nhật kiểu chỉ sửa một chỗ dẫn đến sai lệch. Tăng tốc tìm kiếm ở phương án 1 là vai trò của chỉ mục (index), phương án 3 là lối nghĩ gộp bảng, ngược với chuẩn hóa, phương án 4 là chuyện mã hóa; đều khác mục đích.

Sơ đồ E-R biểu diễn cấu trúc dữ liệu bằng thực thể và mối quan hệ giữa chúng (1-1, 1-nhiều, nhiều-nhiều). Phương án 1 là thứ mà lưu đồ (flowchart) hay sơ đồ hoạt động biểu diễn, phương án 2 là thứ mà sơ đồ tổ chức hay bảng phân công công việc biểu diễn, phương án 3 là thứ mà sơ đồ cấu hình mạng biểu diễn; đều không phải mục đích của sơ đồ E-R.

Phép chiếu là phép toán lấy ra chỉ những cột cần thiết từ bảng, đúng với thao tác này. Phép chọn là lấy ra các hàng thỏa điều kiện, phép kết nối là nối hai bảng bằng cột chung, phép hợp là phép toán tập hợp gộp các hàng của hai bảng cùng dạng; đều không phải thao tác rút gọn cột.

Phép chọn là lấy ra chỉ những hàng thỏa mãn điều kiện, cấu trúc cột không đổi. Phép chiếu là lấy ra chỉ những cột cần thiết, phép kết nối là nối hai bảng bằng cột chung, phép hiệu là phép toán tập hợp tìm các hàng có ở bảng này mà không có ở bảng kia; đều không phải việc lọc hàng theo điều kiện.

Kết nối hai bảng bằng cột chung là mã phòng ban để gộp thành một bảng, rồi chiếu lấy 3 cột mã nhân viên, họ tên, tên phòng ban là được bảng mong muốn. Không có điều kiện lọc hàng nên không cần phép chọn; phép hợp và phép hiệu là phép toán tập hợp giữa các bảng cùng dạng nên không dùng được cho mục đích này.

Đơn giá từ 300 trở lên có 2 hàng là Cốc sứ (800) và Khăn (500); phép chiếu rút còn 2 cột tên hàng và đơn giá, nên kết quả là bảng 2 hàng 2 cột. Phương án 1 là kích thước khi chưa rút cột bằng phép chiếu, phương án 2 là khi chưa lọc hàng bằng phép chọn, phương án 3 sai về số hàng thỏa điều kiện.

Trong phép kết nối, các hàng có giá trị mã phòng ban trùng nhau được ghép lại; mỗi hàng trong 3 hàng nhân viên xác định đúng một phòng ban tương ứng nên kết quả là 3 hàng. D3 (Phòng tổng vụ) không có nhân viên nào thuộc về nên không xuất hiện trong kết quả. 9 hàng là số hàng khi tạo mọi tổ hợp, còn 4 hàng hay 6 hàng không có căn cứ.

Điều khiển loại trừ là cơ chế mà xử lý bắt đầu cập nhật trước sẽ khóa (lock) dữ liệu, bắt các xử lý khác chờ để ngăn mâu thuẫn. Sao lưu là lưu bản sao đề phòng sự cố, chuẩn hóa là phương pháp thiết kế loại bỏ trùng lặp, chỉ mục là mục lục giúp tìm kiếm nhanh; đều không điều khiển việc cập nhật đồng thời.

Deadlock là trạng thái các bên chờ nhau giải phóng khóa tài nguyên mà bên kia đang giữ, để mặc thì không tự gỡ được; giải quyết bằng cách cưỡng chế rollback một bên. Phương án 1 chỉ là thời gian chờ kéo dài, phương án 2 là sự cố phương tiện lưu trữ, phương án 4 là trùng lặp dữ liệu; đều không phải sự dừng lại do chờ lẫn nhau.

Rollback là xử lý dùng nhật ký trước cập nhật để quay về trạng thái trước khi giao dịch bắt đầu. Commit là xử lý xác nhận chốt cập nhật, checkpoint là xử lý ghi nội dung ra để làm điểm mốc khôi phục, rollforward là xử lý dùng nhật ký sau cập nhật để tái hiện cập nhật đến ngay trước sự cố; khác cả chiều lẫn mục đích.

Khôi phục sau sự cố phương tiện lưu trữ là phục hồi bản sao lưu rồi thực hiện rollforward, dùng nhật ký sau cập nhật để tái hiện các cập nhật về sau. Phương án 1 đi theo chiều lùi lại, không khôi phục được trạng thái mới nhất. Phương án 3 không phải cách khôi phục thực tế, phương án 4 là công việc thiết kế cấu trúc bảng, không liên quan đến phục hồi dữ liệu.

Khai phá dữ liệu là phương pháp dùng thống kê hay học máy để đào xới xu hướng và mối quan hệ từ lượng lớn dữ liệu. Kho dữ liệu là cơ sở dữ liệu tích lũy dữ liệu theo chuỗi thời gian phục vụ phân tích, data mart là phần được cắt ra từ đó cho mục đích cụ thể, làm sạch dữ liệu là công việc chỉnh sửa sai lệch cách ghi và lỗi để nâng chất lượng dữ liệu.

Data lake lưu dữ liệu thô nguyên trạng bất kể có cấu trúc hay phi cấu trúc, đến khi cần mới gia công để phân tích. Phương án 2 là data mart, phương án 3 là các bảng thu được nhờ chuẩn hóa, phương án 4 là mô tả về dashboard của công cụ BI; đều không phải định nghĩa của data lake.

NoSQL là tên gọi chung cho các cơ sở dữ liệu không bó buộc vào dạng bảng, xử lý nhanh dữ liệu lớn và đa dạng bằng các cấu trúc như kiểu khóa-giá trị hay kiểu tài liệu. Phương án 1 là mô tả về chính SQL, phương án 2 là phương pháp thiết kế, phương án 3 là thiết lập quyền truy cập chỉ đọc; đều không phải định nghĩa của NoSQL.