Con đường đến các nghề luật (shigyō)

Điều kiện dự thi kỳ thi tư pháp chủ yếu có 2 con đường: tốt nghiệp trường luật sau đại học (law school), hoặc đỗ kỳ thi dự bị. Đặc điểm của kỳ thi dự bị là không có giới hạn về điều kiện dự thi.

Tỷ lệ đỗ kỳ thi tư pháp năm Reiwa 6 (2024) tính chung là 42,1%, nhưng nếu chia theo con đường thì con đường thi dự bị đạt 92,8%, còn con đường trường luật sau đại học chỉ đạt 34,8% — chênh lệch rất lớn. Điều này cho thấy thực lực cao của những người đỗ kỳ thi dự bị.

Kỳ thi dự bị yêu cầu phải đỗ cả 3 giai đoạn: trắc nghiệm ngắn, luận văn và vấn đáp. Tỷ lệ đỗ cuối cùng chỉ khoảng 3,6% (năm Reiwa 5), ở mức rất thấp. Đây được coi là cửa ải khó nhất để bước vào kỳ thi tư pháp.

Kỳ thi tư pháp gồm 2 giai đoạn: thi trắc nghiệm ngắn và thi luận văn, được tổ chức tập trung trong suốt 4 ngày.

Kỳ thi tư pháp ra đề rộng khắp các môn luật, tập trung vào nhóm luật công (Hiến pháp, Luật hành chính), nhóm luật dân sự (Luật dân sự, Luật thương mại, Luật tố tụng dân sự), nhóm luật hình sự (Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự), cộng thêm môn tự chọn.

Kỳ thi tư pháp và kỳ thi dự bị tuy có sự phân hóa về độ khó tùy theo con đường dự thi, nhưng xét tổng thể chế độ thì đây vẫn là vị trí khó nhất. Đặc biệt, tỷ lệ đỗ cuối cùng của kỳ thi dự bị chỉ 3,6% là con số thấp vượt trội so với các chứng chỉ ngành Sĩ khác.

Đứng đầu là kỳ thi tư pháp và kỳ thi dự bị, tiếp theo là thư ký tư pháp và luật sư sáng chế (đều khoảng 3.000 giờ), kế toán thuế (2.000-4.000 giờ), chuyên viên lao động - bảo hiểm xã hội (khoảng 1.000 giờ), và thư ký hành chính (khoảng 800 giờ, tỷ lệ đỗ 10-15%) được xem là dễ tiếp cận nhất trong số này (dù vậy, đây vẫn là một kỳ thi khó với mức "cứ 10 người thì có 1 người đỗ").

Kỳ thi thư ký hành chính chỉ tổ chức 1 lần/năm dưới hình thức thi viết kết hợp trắc nghiệm và tự luận, không có thi vấn đáp. Đặc điểm của kỳ thi này là không phải thi nhiều giai đoạn như thư ký tư pháp hay luật sư sáng chế.

Kỳ thi thư ký hành chính gồm 2 nhóm môn lớn: nhóm môn pháp luật (Luật học cơ sở, Hiến pháp, Luật hành chính, Luật dân sự, Luật thương mại) và nhóm kiến thức cơ bản (kiến thức chung, các nội dung liên quan đến Luật thư ký hành chính, công nghệ thông tin／bảo vệ thông tin cá nhân, đọc hiểu văn bản).

Tỷ lệ đỗ kỳ thi thư ký hành chính năm 2025 là 14,54%. Hàng năm tỷ lệ này dao động trong khoảng 10-15%, được xem là chứng chỉ khó với mức tham khảo khoảng "cứ 10 người thì có 1 người đỗ".

Nghiệp vụ độc quyền tiêu biểu của thư ký hành chính là soạn thảo các hồ sơ xin cấp phép, phê duyệt... nộp cho cơ quan hành chính nhà nước (như ủy ban, sở, v.v.). Đại diện tố tụng là nghiệp vụ độc quyền của luật sư, đăng ký là của thư ký tư pháp, còn đại diện khai thuế là của kế toán thuế.

Thời gian học tham khảo cho kỳ thi thư ký hành chính là khoảng 800 giờ, thuộc nhóm tương đối dễ tiếp cận trong số 6 chứng chỉ ngành Sĩ. Tuy nhiên, đây vẫn là một kỳ thi khó với tỷ lệ đỗ chỉ 10-15%.

Các dạng biểu thị ý chí trong Luật dân sự thường gặp gồm: bảo lưu ý chí ngầm, biểu thị giả tạo (biểu thị giả tạo có thông đồng), nhầm lẫn, lừa dối, cưỡng ép, v.v. Giấy chứng nhận đã đăng ký (giấy chứng nhận quyền sở hữu) là tên gọi của một loại giấy tờ liên quan đến đăng ký bất động sản, không phải là một dạng biểu thị ý chí.

Kỳ thi thư ký tư pháp gồm 2 giai đoạn: thi viết (70 câu trắc nghiệm + 2 câu tự luận) và thi vấn đáp dành cho những người đã đỗ thi viết. Trên thực tế, kết quả đỗ/trượt gần như được quyết định ở phần thi viết.

Trong kỳ thi thư ký tư pháp, 4 môn Luật dân sự, Luật đăng ký bất động sản, Luật thương mại (Luật công ty), Luật đăng ký thương mại chiếm khoảng 85% tổng điểm. Ngoài ra đề thi còn ra từ tổng cộng 11 môn, bao gồm Hiến pháp, Luật hình sự, Luật tố tụng dân sự, Luật ký quỹ, Luật thi hành dân sự, Luật bảo toàn dân sự, Luật thư ký tư pháp, v.v.

Tỷ lệ đỗ kỳ thi thư ký tư pháp năm 2025 là 5,21%. Những năm gần đây tỷ lệ này dao động trong khoảng 4-5%, được xem là chứng chỉ quốc gia thuộc nhóm khó nhất, tương đương độ lệch chuẩn (hensachi) 76 — ngang với luật sư và kiểm toán viên công chứng.

Nghiệp vụ tiêu biểu của thư ký tư pháp là đại diện xin đăng ký bất động sản và đăng ký thương mại. Ngoài ra, trong một số trường hợp (chỉ với thư ký tư pháp được chứng nhận), họ còn có quyền đại diện tố tụng tại tòa án giản dị (tòa sơ thẩm nhỏ). Việc nộp đơn xin cấp bằng sáng chế là nghiệp vụ của luật sư sáng chế, còn khai thuế là nghiệp vụ của kế toán thuế.

Kỳ thi thư ký tư pháp cần khoảng 3.000 giờ học trở lên, thuộc nhóm khó nhất ngang với kế toán thuế và luật sư sáng chế. Đây là chứng chỉ mà phần lớn người học phải lên kế hoạch học tập kéo dài nhiều năm.

Đặc điểm của kỳ thi kế toán thuế là chế độ đỗ theo từng môn — môn đã đỗ một lần sẽ có hiệu lực trọn đời. Cơ chế này hướng tới việc đỗ tổng cộng 5 môn, gồm 2 môn bắt buộc và 3 môn tự chọn, nên có nhiều thí sinh phải thử thách trong nhiều năm.

2 môn bắt buộc của kỳ thi kế toán thuế là Lý thuyết kế toán sổ sách và Lý thuyết báo cáo tài chính. Ngoài ra, thí sinh chọn thêm 3 môn từ các môn như Luật thuế thu nhập cá nhân, Luật thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật thuế thừa kế, Luật thuế tiêu dùng, Luật thuế rượu, Luật thu thuế quốc gia, Thuế cư trú, Thuế kinh doanh, Thuế tài sản cố định, v.v.

Tỷ lệ đỗ theo từng môn của kỳ thi kế toán thuế dao động trong khoảng 16,6-21,7%, nhưng có sự chênh lệch tùy theo môn. Năm 2025, Lý thuyết báo cáo tài chính đạt mức cao 31,9%, trong khi Luật thuế tiêu dùng chỉ đạt mức thấp 10,1%.

Nghiệp vụ độc quyền tiêu biểu của kế toán thuế là lập tờ khai thuế và đại diện các thủ tục thuế (đại diện làm việc với cơ quan thuế). Đăng ký là nghiệp vụ của thư ký tư pháp, xin cấp phép là của thư ký hành chính, còn nộp đơn xin cấp bằng sáng chế là của luật sư sáng chế.

Để đỗ đủ 5 môn của kỳ thi kế toán thuế, cần khoảng 2.000-4.000 giờ học, mức độ tương đương với kỳ thi kiểm toán viên công chứng. Do áp dụng chế độ đỗ theo từng môn, không hiếm trường hợp thí sinh phải thử thách trong nhiều năm, thậm chí cả chục năm.

Kỳ thi Sharoshi gồm 2 hình thức: trắc nghiệm (7 môn, thang điểm 70) và điền khuyết (8 môn, thang điểm 40).

Các môn thi của kỳ thi Sharoshi chủ yếu thuộc lĩnh vực lao động và bảo hiểm xã hội, như Luật tiêu chuẩn lao động, Luật bảo hiểm tai nạn lao động, Luật bảo hiểm thất nghiệp, Luật an toàn vệ sinh lao động, Luật bảo hiểm y tế, Luật bảo hiểm hưu trí phúc lợi, Luật lương hưu quốc dân. Luật sáng chế là môn thi của kỳ thi luật sư sáng chế.

Kỳ thi Sharoshi quy định điểm chuẩn (mức tối thiểu) cho từng môn ở cả phần trắc nghiệm lẫn phần điền khuyết. Dù tổng điểm cao đến đâu, chỉ cần 1 môn không đạt điểm chuẩn là bị trượt. Cơ chế này được cho là một nguyên nhân khiến tỷ lệ đỗ thấp (khoảng 6-8%).

Sharoshi chủ yếu thực hiện các nghiệp vụ như soạn thảo hồ sơ, đại diện thủ tục liên quan đến bảo hiểm lao động - bảo hiểm xã hội, xây dựng nội quy lao động và tư vấn quản lý lao động.

Đối với kỳ thi Sharoshi, thời gian học tham khảo khi tự học là khoảng 1.000 giờ. Tuy ngắn hơn so với thư ký tư pháp hoặc luật sư sáng chế (khoảng 3.000 giờ), nhưng như con số tỷ lệ đỗ 6-8% cho thấy, đây là kỳ thi không dễ đỗ do có chế độ điểm chuẩn theo từng môn.

Kỳ thi luật sư sáng chế gồm 3 giai đoạn: thi trắc nghiệm ngắn, thi luận văn (môn bắt buộc + môn tự chọn) và thi vấn đáp. Chỉ khi đỗ cả 3 giai đoạn mới được công nhận đỗ cuối cùng.

Môn chính của kỳ thi luật sư sáng chế là Luật quyền sở hữu công nghiệp, trọng tâm là Luật sáng chế, Luật mẫu hữu ích, Luật kiểu dáng và Luật nhãn hiệu. Ngoài ra, đề thi còn ra từ các hiệp ước quốc tế, Luật bản quyền, Luật phòng chống cạnh tranh không lành mạnh, v.v.

Tỷ lệ đỗ cuối cùng của kỳ thi luật sư sáng chế năm Reiwa 7 là 6,4% (trắc nghiệm ngắn 12,8%, luận văn 28,0%, vấn đáp 91,3%). Số lần dự thi trung bình của người đỗ là 2,93 lần, và có số liệu cho thấy tỷ lệ đỗ ngay lần đầu chỉ là 16,1%.

Nghiệp vụ tiêu biểu của luật sư sáng chế là đại diện nộp đơn xin cấp bằng sáng chế, mẫu hữu ích, kiểu dáng, nhãn hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ (Cục Sáng chế). Với tư cách chuyên gia về quyền sở hữu trí tuệ, họ đóng vai trò biến các thành quả nghiên cứu phát triển của doanh nghiệp thành quyền sở hữu hợp pháp.

Điểm khác biệt lớn là quyền sở hữu công nghiệp (sáng chế, mẫu hữu ích, kiểu dáng, nhãn hiệu) phát sinh nhờ việc nộp đơn và đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ, trong khi bản quyền tự động phát sinh ngay tại thời điểm sáng tạo. Kỳ thi luật sư sáng chế cũng kiểm tra khả năng hiểu về sự khác biệt này.

Kỳ thi luật sư sáng chế cần khoảng 3.000 giờ học tham khảo, thuộc nhóm khó nhất ngang với thư ký tư pháp. Đây là chứng chỉ đòi hỏi một cuộc chiến dài hơi, còn được gọi là "bức tường 3.000 giờ".